Τετάρτη, 26 Μαΐου 2010

ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΜΟΡΦΩΣΗ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗΝ "ΑΥΤΟΜΟΡΦΩΣΗ"

Το κείμενο που ακολουθεί δεν είναι δικό μου!
"..Θα σας περιγράψω αμέσως ποιο σημάδι βρίσκω  χαραγμένο πάνω σε όλα τα ζητήματα της παιδείας.. Μου φαίνεται πως θα πρέπει να ξεχωρίσω βασικά δύο τάσεις. Δύο φαινομενικά αντίθετα ρεύματα με εξίσου ολέθριες συνέπειες, δύο ρεύματα, που τα αποτελέσματά τους τελικά συγχωνεύονται, κυριαρχούν σήμερα στα εκπαιδευτικά μας ιδρύματα: Από τη μία η τάση για όσο το δυνατόν μεγαλύτερη επέκταση και διάδοση της παιδείας κι από την άλλη η τάση για τον περιορισμό και την αποδυνάμωσή της. Η παιδεία, για διαφορετικούς λόγους, πρέπει να φτάσει σε όσο το δυνατόν ευρύτερους κύκλους-αυτό επιδιώκει η μια τάση. Η άλλη προβάλλει την αξίωση να εγκαταλείψει η παιδεία τις πιο ψηλές, τις πιο ευγενικές και ανώτερες απαιτήσεις της και να αρκεστεί να υπηρετήσει κάποιο άλλο σχήμα, ας πούμε το κράτος.
Πιστεύω ότι έχετε προσέξει από ποια πλευρά ακούγεται πιο απροσχημάτιστα η κραυγή για όσο το δυνατό μεγαλύτερη επέκταση και διάδοση της παιδείας. Η επέκταση αυτή είναι ένα από τα πιο προσφιλή εθνικοοικονομικά δόγματα της εποχής. Όσο το δυνατόν περισσότερη γνώση και μόρφωση, άρα: όσο το δυνατόν περισσότερη παραγωγή και όσο το δυνατόν περισσότερες ανάγκες' άρα: όσο το δυνατόν περισσότερη ευτυχία-κάπως έτσι είναι η συνταγή. Ως στόχο και σκοπό της παιδείας έχουμε εδώ τη χρησιμότητα ή, ακόμη πιο συγκεκριμένα, την υλική απολαβή, τό όσο το δυνατό μεγαλύτερο χρηματικό κέρδος. Με αυτό το πρίσμα η παιδεία θα μπορούσε περίπου να οριστεί για το πως θα κρατηθεί κανείς "στο ύψος της εποχής του", η γνώση των μεθόδων, με τις οποίες αποκτά κανείς όσο το δυνατόν πιο άκοπα το χρήμα, η κατοχή όλων των μεθόδων, με τις οποίες συντελείται η επικοινωνία ανάμεσα στους ανθρώπους και τους λαούς. Η κατεξοχήν επομένως αποστολή της παιδείας θα ήταν να φτιάξει ανθρώπους με όση το δυνατό μεγαλύτερη "πέραση"-ακριβώς όπως λέμε και για ένα νόμισμα ότι "έχει πέραση". Όσο περισσότερους τέτοιους ανθρώπους με πέραση διαθέτει ένας λαός, τόσο πιο ευτυχισμένος είναι. Και αυτός ακριβώς πρέπει να είναι ο στόχος των σύγχρονων εκπαιδευτικών θεσμών: Να βοηθήσουν τον καθένα να αποκτήσει όση πέραση του επιτρέπουν οι  φυσικές του δυνάμεις, να διαμορφώσει τον καθένα έτσι ώστε να μπορεί να αντλεί από τις γνώσεις και τη γενικότερη κατάρτισή του το μέγιστο δυνατό μέτρο ευτυχίας και κέρδους. Ο καθένας πρέπει να μπορεί να αξιολογεί σωστά τον εαυτό του, πρέπει να ξέρει τι απαιτήσεις μπορεί να έχει από τη ζωή. Ο "συνδυασμός ευφυΐας και περιουσίας", που προβάλλεται από την πλευρά των κοσμοθεωριών αυτών, θεωρείται πια κυριολεκτικά ηθική επιταγή. Κάθε παιδεία που οδηγεί στη μοναξιά, που βάζει στόχους πέρα από το χρήμα και την απολαβή, που απαιτεί χρόνο, προκαλεί τώρα την απέχθεια. Έχει γίνει πια συνήθεια κάθε τάση για μια τέτοια παιδεία να την απορρίπτουν ως "εγωισμό ανώτερου βαθμού", ως "ανήθικο μορφωτικό επικουρισμό". Γιατί βέβαια, σύμφωνα με τις ηθικές αρχές που ισχύουν εδώ, αυτό που απαιτείται είναι κάτι εντελώς αντίθετο: είναι μια ταχύρρυθμη μόρφωση, ώστε να μπορεί κανείς γρήγορα να κερδίσει πάρα πολλά χρήματα.."

Το κείμενο που προηγήθηκε δε θα μπορούσε  να είναι δικό μου!
Αν το είχα γράψει εγώ, θα έκανα σαφή διάκριση ανάμεσα στην παιδεία και την κατάρτιση. Δεν θεωρώ  πως είναι "παιδεία" η ταχύρρυθμη εκμάθηση τεχνικών γνώσεων και η απόκτηση δεξιοτήτων, που δύνανται να σου διασφαλίζουν τον άρτον τον επιούσιον. Κι αυτόν τον άρτον, στις μέρες μας,   σου τον παρέχουν  όχι αδιαλείπτως και όχι στην ποσότητα που φτάνει για να χορτάσει όλα τα στόματα.. Όσο δε για χρήμα με ουρά ή για την ευτυχία, που σου προσφέρουν όπως λέει το παραπάνω κείμενο, ούτε κουβέντα.. Η ουσία όμως, εν προκειμένω, δεν βρίσκεται στη διάκριση ανάμεσα στην παιδεία και στην κατάρτιση αλλά στο πού και στο πότε γράφτηκε το παραπάνω απόσπασμα.
Δεν πιστεύω να φαντάστηκε κανείς πως το  έχει γράψει  η Άννα Διαμαντοπούλου απευθυνόμενη στην Κεντρική Επιτροπή Γενικών Εξετάσεων! Αν και θα μπορούσε, για να  υποδείξει στα μέλη της  Επιτροπής να διατυπώσουν το σχετικό με την αξία της "αυτομόρφωσης" θέμα, ώστε να αρχίσουν σιγά σιγά οι νέοι να συνειδητοποιούν πως οι καιροί το απαιτούν να αλλάζει ο καθένας σε τακτά χρονικά διαστήματα επάγγελμα, προκειμένου να επιβιώσει οικονομικά. Ναι, κάτι τέτοιο δε θα ήταν  αδύνατον, αν δεν ήταν τόσο έκδηλη η πικρία του γράφοντος για τη λαθεμένη "ηθική επιταγή" των καιρών του, αυτήν που θέλει την παιδεία μέσο πλουτισμού και κατάκτησης της πλασματικής ευτυχίας, μιας ευτυχίας  που εξασφαλίζεται με την πλήρωση των εικονικών και επιβεβλημένων αναγκών, που η ίδια η 'παιδεία' δημιουργεί.. Φαύλος κύκλος, δηλαδή!

Λοιπόν, το παραπάνω επίκαιρο κείμενο δεν το έγραψα-όπως  είπα ήδη δυο φορές-εγώ, αλλά ούτε και η Άννα Διαμαντοπούλου το έχει γράψει! Ούτε καν σύγχρονο είναι, αν και παραμένει επίκαιρο, σα να φωτογραφίζει την αθλιότητα της σημερινής ελληνικής παιδείας! 
Το κείμενο γράφτηκε στις αρχές του... 1872(!) από τον Νίτσε, όταν σε ηλικία 28 χρόνων, καθηγητής από τριετίας στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας, έδωσε πέντε διαλέξεις με τίτλο:
Περί μέλλοντος των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων μας.
Στις διαλέξεις αυτές ο Νίτσε έκανε μια σφοδρή επίθεση στη γερμανική εκπαίδευση, ασκώντας οξύτατη κριτική τόσο στο ρόλο του Γυμνασίου όσο και στο ρόλο του Πανεπιστημίου, λέγοντας πως απαμακρύνουν τους νέους από την κλασική παιδεία και από την αρχαία ελληνική γραμματεία! Το θέμα της παιδείας απασχολούσε τον Νίτσε από καιρό. Ήδη το Νοέμβριο του 1870 έγραφε στον φίλο του C.v. Gersdorff: "Εμπιστευτικά: θεωρώ τη σύγχρονη Πρωσσία μια δύναμη εξαιρετικά επικίνδυνη για τον πολιτισμό. Έχω την πρόθεση να ξεσκεπάσω κάποτε δημόσια το εκπαιδευτικό  σύστημά της..." όπως διαβάζουμε στην εισαγωγή του βιβλίου "ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ" του Friendrich Nitzsche, σε μετάφραση Ν. Μ. Σκουτερόπουλου που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις PRINTA,  σε πρώτη έκδοση το 1998, και περιέχει τις εν λόγω διαλέξεις, δομημένες σε μορφή διαλόγου, όπου ο Δάσκαλος, ο μαθητής, ο Φιλόσοφος και ο συνοδός συζητούν, αναλύουν, επικρίνουν, προτείνουν, εικάζουν τρόπους με τους οποίους η παιδεία θα ξεπεράσει τα ανυπέρβλητα εμπόδια που η ίδια στήνει στον εαυτό της, κατευθυνόμενη από τα συμφέροντα που καλείται να εξυπηρετήσει.. Και όταν η παιδεία υπηρετεί το Κράτος, με ό,τι μπορεί αυτό να δηλώνει, τότε σίγουρα δεν υπηρετεί το πνεύμα και δεν μορφώνει τον άνθρωπο, γιατί πού και πότε ταυτίστηκαν τα συμφέροντα του Κράτους με αυτά του ανθρώπου;! Πού και πότε καλλιεργήθηκε τόση ανασφάλεια σε άνθρωπο δεκαοχτώ μόλις χρόνων, ο οποίος, ενώ δίνει τις (πρώτες) εξετάσεις της ζωής του, στοχεύοντας σε μια ανώτατη σχολή, καλείται να προβληματιστεί για τα ποια και πόσα επαγγέλματα θα αλλάξει στο ασταθές και ταχέως μεταβαλλόμενο μέλλον του;  
Και όλα αυτά, χωρίς καν να έχουμε προηγουμένως εξοικειώσει τα παιδιά μας με τα αρχαία ελληνικά γράμματα, ώστε, θεωρητικά έστω, να γνωρίζουν πως η τραγωδία είναι σύμφυτη της ανθρώπινης μοίρας.. Και πως οι επιλογές μπρος στα διλήμματα είναι αυτές που μας υπαγορεύει το καθήκον μας, όπως αυτό μορφώνεται, αυτομορφώνεται, και όχι όπως μας το διαμορφώνουν τεχνιέντως..όσοι αποβλέπουν σε ίδια συμφέροντα..

2 σχόλια:

  1. Ταυτίζομαι απόλυτα με αυτόν τον προβληματισμό σου, Κατερίνα μου: "Πού και πότε καλλιεργήθηκε τόση ανασφάλεια σε άνθρωπο δεκαοχτώ μόλις χρόνων, ο οποίος, ενώ δίνει τις (πρώτες) εξετάσεις της ζωής του, στοχεύοντας σε μια ανώτατη σχολή, καλείται να προβληματιστεί για τα ποια και πόσα επαγγέλματα θα αλλάξει στο ασταθές και ταχέως μεταβαλλόμενο μέλλον του;" Αυτό αναφώνησα κι εγώ όταν άκουσα το θέμα της έκθεσης και συμπλήρωσα: "εδώ εμείς, οι γονείς αυτών των παιδιών, στην ηλικία που είμαστε, με την τόση εμπειρία της ζωής μέχρι τώρα, και μόλις μάθαμε για τη νέα τάξη πραγμάτων που προσπαθούν κάποιοι να μας επιβάλουν και δεν μπορούμε να το χωνέψουμε - και το ζητούν αυτό από τα παιδιά μας, τα τόσο προστατευμένα μέσα στο σπίτι και την οικογένεια; Δηλαδή να γυρίσουν και να μας πουν ότι τόσα χρόνια τα δουλεύουμε; Αυτός είναι υγιής επαγγελματικός προσανατολισμός, σύμφωνα με το ΥΠΠΔΒΜΘ; Να το εισάγουν και στα ΓΡΑΣΕΠ - τι περιμένουν;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Δυστυχώς ακόμη τραγικά και ας ελπίσουμε όχι διαχρονικά, επίκαιρο το θέμα.
    Όσο για το διαχωρισμό παιδείας και κατάρτισης, σωστά το επισημαίνεις, εκτός αν στη γλώσσα που γράφτηκε οι έννοιες πιο συγκεχυμένες.
    Θα συμφωνήσω πλήρως με τον επίλογο σου.

    ΑπάντησηΔιαγραφή