Σάββατο, 28 Νοεμβρίου 2015

Η ΑΠΟΤΥΧΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ


    Επειδή τα Μαθηματικά δεν είναι μόνο "Μαθηματικά"!
   Τις περισσότερες φορές, ειδικά όταν το πρόγραμμα της ημέρας είναι πολύ φορτωμένο, σχεδιάζω τα μαθήματα μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια, για να είμαι σίγουρη πως θα καταφέρω να ανταποκριθώ στις απαιτήσεις της δουλειάς μου, παρόλες τις αντίξοες συνθήκες που πιθανόν θα αντιμετωπίσω.  Και δεν είναι λίγες. Όλο και κάτι θα προκύψει. Φέτος ειδικά με δύο σχολεία, (τρεις γυμνασιακές τάξεις και μια λυκειακή), τα μεγάλα και ετερογενή τμήματα, τις αδιάφορες ή αποπνικτικές αίθουσες, αρκετούς μαθητές με ιδιαιτερότητες, έναν δύο που αδυνατούν ή αρνούνται να εγκλιματιστούν και συμπεριφέρονται με τρόπο που διαταράσσει το κλίμα εμπιστοσύνης και τις καλές συνθήκες μάθησης των υπολοίπων, τη σθεναρή αντίδραση αρκετών παιδιών στη νέα γνώση, την αμφισβήτηση της αναγκαιότητας εκμάθησης μαθηματικών εννοιών και διαδικασιών, όλο και κάτι θα προκύψει. 
Μικρές ή μεγάλες δυσκολίες, από αυτές που αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί στη δουλειά τους και που γενικά αποφεύγουν να τις συζητούν ανοιχτά και δημόσια, για διάφορους λόγους, μεταξύ των οποίων τη συνήθη απάντηση: η αποτυχία της διδασκαλίας οφείλεται στον εκπαιδευτικό. Αυτό δεν μας λένε τόσα χρόνια; Και η αντίληψη πως για την κατάσταση του σχολείου φταίνε αποκλειστικά και μόνο οι εκπαιδευτικοί είναι δυστυχώς η κυρίαρχη αντίληψη και την ακούμε από πολλούς και διάφορους, σχετικούς και άσχετους. 
   Εν πάση περιπτώσει, το θέμα μου δεν είναι αυτό, αλλά δεν μπορώ να μην το αναφέρω, με την ελπίδα πως κάποτε θα αλλάξει, επειδή όσο η κοινή γνώμη απαξιώνει το Δημόσιο σχολείο και τους εκπαιδευτικούς του, τόσο δυσχεραίνει τη δουλειά μας, που από τη φύση της  κάθε άλλο παρά εύκολη είναι, όταν θέλουμε να την κάνουμε σωστά. 
Για το λόγο αυτό, επειδή δηλαδή η δουλειά μου είναι δύσκολη, μπαίνω στην τάξη, έχοντας ετοιμάσει με κάθε λεπτομέρεια το μάθημά μου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι λειτουργώ ως απλός διεκπαιρεωτής μιας διδακτικής διαδικασίας, που προβλέπεται και προκαθορίζεται από το κεντρικά οργανωμένο εκπαιδευτικό μας σύστημα, μέσα από τις οδηγίες διδασκαλίας, τα ΑΠΣ και τα άλλα εργαλεία που αποβλέπουν στην ενιαία και καθολική μόρφωση των μαθητών μας. Ενιαία και αυτόνομη διδακτική διαδικασία δεν μπορεί να υπάρξει, επειδή η τάξη είναι ένα δυναμικό σύστημα που ακολουθεί τη δική της πορεία και συχνά οι αναδυόμενες ιδιότητες (ή η απουσία τους :) ) επιβάλλουν την αλλαγή πορείας και την ανατροπή της προσχεδιασμένης διαδικασίας!
Κάτι τέτοιες στιγμές ο δάσκαλος αφουγκράζεται, εκτιμά, ζυγίζει και στιγμιαία αποφασίζει. 
Μια τέτοια κατάσταση βίωσα προχθές στη Β' Γυμνασίου, όπου μπήκα με το σχέδιο μαθήματος υπό μάλης, εμβαδά σχημάτων κάνουμε - τι μας έχει απομείνει; -, το εμβαδόν του τραπεζίου, ασκήσεις x, y, z, δυο ασκήσεις κατανόησης, μια αποδεικτική, μια συνδυαστική, ένα πρόβλημα, ίσα που προλαβαίνουμε...Χτυπάει το κουδούνι!  Τέλεια! Μόνο που στο προχθεσινό μάθημα τα πράγματα δεν έγιναν ακριβώς έτσι. Για να πούμε την αλήθεια, δεν έγιναν καθόλου έτσι. 
Ξεκίνησα, ενημερώνοντας την τάξη για το πλάνο της ημέρας και μετά ρώτησα αν θυμάται κανείς τι ονομάζουμε τραπέζιο. Εξεπλάγην από τα πολλά χέρια που σηκώθηκαν. Περισσότερο όμως εξεπλάγην από τις απαντήσεις που άκουσα. Ήταν όλες πολύ ενδιαφέρουσες. Ιδιαίτερα αυτή του Κ., ο οποίος λέγοντας "Τραπέζιο είναι ένα τρίγωνο με δύο βάσεις"  κουνούσε τα χέρια του ζωγραφίζοντας στον αέρα το σχήμα που περιέγραφε με λόγια. 
Στιγμιαία μπροστά μου ανοίχτηκαν δύο επιλογές. Επιλογή πρώτη. Υπαγορεύω στους μαθητές τον ορισμό του τραπεζίου και ακολουθώ κατά γράμμα το σχέδιο μαθήματός μου. Επιλογή δεύτερη. Εγκαταλείπω το σχέδιο μαθήματος και φτιάχνω εδώ και τώρα ένα άλλο σχέδιο, που δεν προβλέπεται από τις οδηγίες διδασκαλίας των μαθηματικών του Γυμνασίου, από όσο γνωρίζω τουλάχιστον.
Και φυσικά όποιος διαβάζει τις αναρτήσεις μου, έχει ήδη καταλάβει τι επέλεξα τελικά. :)
Ανατροπή!
"Κλείστε τα βιβλία των Μαθηματικών, ανοίξτε τετράδια... "Ορισμός έννοιας", φύγαμε..."
Για να ορίσουμε μια έννοια, λέμε πρώτα το γένος της, τι είναι αυτό;; Παραδείγματα...
Μετά λέμε την ειδοποιό διαφορά της...
Μετά ο πίνακας γεμίζει, καλέ μου φίλε Μάκη, με λέξεις με προτάσεις και με σχήματα, που όλα μαζί βήμα βήμα και σκαλί σκαλί, χτίζουν τη γνώση των παιδιών και ειδικά των μικρών παιδιών του Γυμνασίου, που το μυαλό τους "αντέχει" (δηλαδή δέχεται) ακόμη την ολιστική προσέγγιση, επειδή δεν έχει υποστεί τις (όχι και τόσο θετικές) συνέπειες που επιφέρει ο κατεκερματισμός της γνώσης και η μονομερής προσέγγισή της.


   Δεν προχωρήσαμε εκείνη τη μέρα στο μάθημα, τουλάχιστον όχι σύμφωνα με το πλάνο που είχα από πριν ετοιμάσει. Οι ανάγκες της τάξης επέβαλαν αλλαγή πορείας. Αν ήταν η διδασκαλία επιτυχής, δεν μπορώ να απαντήσω τώρα, επειδή δεν είναι ορθό να κρίνουμε άμεσα μια διδασκαλία, αν δεν δούμε τα μεσοπρόθεσμα, αλλά και τα μακροπρόθεσμα, αποτελέσματά της. Οπότε, θα δείξει. 
Στο λίγο χρόνο που προβλέπει για κάθε μάθημα το ωρολόγιο πρόγραμμά μας το μόνο άμεσο κριτήριο για την επιτυχία ή την αποτυχία της διδασκαλίας, είναι η έκφραση των μαθητών όταν βγαίνουν από την τάξη. Για αυτό όταν χτυπάει το κουδούνι, βγαίνω πάντα τελευταία. Περιμένω να τους δω έναν έναν, να διαβάσω το βλέμμα τους. Και αν στα πρόσωπα λάμπουν χαμόγελα, κι αν τα βλέμματα αναζητούν το βλέμμα μου, για να δηλώσουν την "καλή επικοινωνία", τότε τα πράγματα πήγαν καλά. 

Μερικές φορές μάλιστα πηγαίνουν τόσο καλά, που στο επόμενο μάθημα, καθώς μπαίνω στην τάξη, οι μαθητές σχολιάζουν (προφορικά ή γραπτά) τα "συναισθήματά" τους για τα Μαθηματικά!
Και αυτό με γεμίζει πάντα χαρά!
Κυρίως, επειδή τα παιδιά κατανοούν πως τα Μαθηματικά δεν είναι μόνο "Μαθηματικά"!

20 σχόλια:

  1. ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΠΑΠΑΣΑΒΒΑ28 Νοεμβρίου 2015 - 9:00 μ.μ.

    ΑΓΑΠΗΤΗ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΚΑΛΗΣΠΕΡΑ.ΔΙΑΒΑΣΑ ΜΕ ΠΡΟΣΟΧΗ ΤΗΝ ΑΝΑΡΤΗΣΗ ΣΟΥ ΚΑΙ ΧΑΡΗΚΑ ΓΙΑ ΑΛΛΗ ΜΙΑ ΦΟΡΑ ΜΕ ΤΗ ΔΙΑΠΙΣΤΩΣΗ ΟΤΙ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΑΚΟΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΙ ΚΑΙ ΟΧΙ ΑΠΛΩΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΙ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ.ΔΥΣΤΥΧΩΣ Η ΠΡΑΓΜΑΤΙΙΚΟΤΗΤΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗ.ΚΑΙ ΕΙΜΙΑ ΣΙΓΟΥΡΗ ΟΤΙ ΠΟΛΛΟΙ ΠΟΥ ΘΑ ΔΙΑΒΑΣΟΥΝ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΣΟΥ ΘΑ ΣΕ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΟΥΝ ΡΟΜΑΝΤΙΚΗ.! ΜΑΚΑΡΙ ΝΑ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΑΛΛΟΙ ΤΕΤΟΙΟΙ ¨ΡΟΜΑΝΤΙΚΟΙ΄ΚΑΛΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Ευχαριστώ. Υπάρχουν πολλοί, Ευαγγελία και θα γίνουν ακόμη περισσότεροι, αν οι συνθήκες της δουλειάς μας γίνουν ευνοϊκότερες για μας και για τους μαθητές μας. Δηλαδή για τα παιδιά όλων μας.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Καθημερινές αποφάσεις για μας τους καθηγητές... στιγμιαίες... προτεραιότητα έχουν οι μαθητές μας, εκείνοι που πράγματι έχουν ακόμη ανοιχτές τις κεραίες και ακόμη δέχονται την ουσία... που δεν έχουν υποστεί πλύση εγκεφάλου... από το στείρο εκπαιδευτικό μας σύστημα...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Η ανάρτησή σου Κατερίνα είναι ακομη ένα ζωντανό παράδειγμα από την καθημερινότητα της τάξης, όπου κάθε σχέδιο προγραμματισμένο χωρίς πραγματικούς-ζωντανούς αποδέκτες είναι καταδικασμένο να "αποτύχει". (αυτό δεν είναι βέβαια επ' ουδενί λόγος να μη γίνεται καν προγραμματισμός). Εδώ βλέπουμε πόση ευελιξία χρειάζεται ακόμα και από σένα που η ίδια σχεδίασες το μάθημα πριν να γίνει. Πόσω μάλλον αν σχεδιασθεί από κάποιον που δεν έχει καμία σχέση με την τάξη. Βλέπε την επιτροπή των 36 Σοφών για το διάλογο για την παιδεία. Να επανέλθουμε. Ποιος απέτυχε; Το σχέδιο... Ποιος πέτυχε; Η διδασκαλία... Συνέχισε, Κατερίνα μας...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Όλοι μαζί θα συνεχίσουμε Χριστίνα.
      Και θα συμμετάσχουμε ουσιαστικά στο διάλογο για την Παιδεία.
      Αν δεν πούμε τι γίνεται μέσα στις τάξεις μας, χωρίς να φοβόμαστε ότι θα μας κατηγορήσουν για την αποτυχία της Εκπαίδευσης, θα αφήνουμε τους εκτός τάξης να αποφασίζουν για μας και για τους μαθητές μας.

      (Σε ευχαριστώ για την ενθάρρυνση)

      Διαγραφή
  5. Καλή μου φίλη Κατερίνα σε ευχαριστώ!!

    Ήταν απολαυστικό το κείμενό σου όπως πάντα! Ένιωσα ότι είμαι μέσα στην τάξη σου, λες και ήμουν παρών, τόοοοοοοσο περιγραφικά!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Εγώ σε ευχαριστώ Μάκη, επειδή με δική σου παρότρυνση μερικά χρόνια πριν άρχισα να περιγράφω σκηνές και επεισόδια της σχολικής καθημερινότητας. :)

      Διαγραφή
  6. Κατερίνα, καλημέρα

    Πάντα δημιουργική, γλυκιά και ζωντανή μέσα στην τάξη!

    Θα ήθελα μόνο να συμπληρώσω κάτι... Στις πιθανές αλλαγές στον τρόπο πλεύσης του αρχικού σχεδίου διδασκαλίας πρέπει να περιλαμβάνεται και η διαφοροποιημένη διδασκαλία σε σχέσμη με τις ανάγκες και άλλων μαθητών από αυτούς που ανέφερες.

    Φαντάσου πόσο, πιθανόν, βαρετό θα ήταν για κάποιο μαθητή ο οποίος ήξερε πολύ καλά τι είναι τραπέζιο, δούλευε για παράδειγμα και στο geogebra σχήματα, είχε κάνει και ασκήσεις σε τραπέζια, να μην έχει μια -δυο προκλητικές ασκήσεις για αυτόν. Γενικότερα πρέπει να είμαστε καλά προετοιμασμένοι για "όλους" τους μαθητές και για "όλες" τις καταστάσεις. Για αυτό και το "επάγγελμά" μας είναι δύσκολο. Μάλλον όμως σαν μαθηματικοί έχουμε ένα πλεονέκτημα σε σχέση με άλλες ειδικότητες. Να προβλέπουμε τις δυσκολίες και να βρίσκουμε εναλλακτικούς δρόμους.

    Σε κάθε περίπτωση ένας άνθρωπος που κάνει αυτό που θέλει με τόσο αγάπη, όπως εσύ, βρίσκει τρόπο να χαράζει νέους δρόμους!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Καλημέρα, Κώστα!
      Συμφωνώ με αυτό που περιγράφεις για τον μαθητή που μπορεί να βαριέται επειδή γνωρίζει. Κι αυτό κάνει ακόμη πιο δύσκολη τη δουλειά μας. Η μεγάλη ετερογένεια των τμημάτων.

      Επεξηγείς στους αδύναμους, αρχίζουν να νιώθουν ανία οι καλοί, κάνεις κάτι προχωρημένο με τους καλούς, θορυβούν οι αδύναμοι για να κερδίσουν την προσοχή σου, κι εσύ προσπαθώντας να βοηθάς εξίσου όλο το μαθητικό δυναμικό, αναγκάζεσαι κυριολεκτικά να αφήνεις κομμάτια της ψυχής σου μέσα στην τάξη.
      Το να αποφασίζεις αστραπιαία αν θα ασχοληθείς με τον Γιαννάκη ή με τον Μιχαλάκη, για να φύγουν όλοι ευχαριστημένοι από την τάξη σου είναι μια ψυχοβόρα διαδικασία.
      Όποιος δεν τη ζει, δεν την κατανοεί.

      Και μια άλλη δυσκολία μου, που δεν φαίνεται μάλλον σε όσα γράφω είναι η κατάρα της αλλαγής σχολείου κάθε χρόνο.
      Για πολλούς λόγους, που δεν είναι επί του παρόντος, αυτό κάνει δύσκολη τη χρήση εργαστηρίου και Geogebra και εναλλακτικών τέτοιου τύπου.
      [Ξέρουμε όλοι καλά πως κατά κανόνα ο συνάδελφος που έρχεται τελευταίος στο σχολείο παίρνει ... ό,τι περισσεύει.Είναι ένα θέμα που σηκώνει πολύ μεγάλη συζήτηση. :( ]

      Σε ευχαριστώ για τα τόσο καλά σου λόγια. :)

      Διαγραφή
  7. Κατερινα
    Δυστυχως, οπως και στα ομαδικα αθληματα, αν η ομαδα δεν παει καλα φταιει ο προπονητης. Οσα πλανα και να κανει ο προπονητης, μονο κατα τη διαρκεια του αγωνα, και αναλογα με τις αναγκες, θα καταστρωσει τα σχεδια του για το καλυτερο δυνατο αποτελεσμα.Εισαι η προπονητρια που θα ηθελε καθε ομαδα (ταξη μαθητων) και οχι μονο.
    Για μενα, αυτο που μετραει πιο πολυ, ειναι η καλη σχεση που εχεις με τους μαθητες σου, γιατι η αγωνια σου για το βλεμμα τους αυτο μου δειχνει. Συνεχισε ετσι ...

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Προσφερετε Μαθηματική εκπαίδευση ή μαθηματική παιδεία με τέτοιους είδους παραδειγματα???Ποιο από τα δύο βοηθάει το παιδί με το υπάρχουν εκπαιδευτικό σύστημα για την εισαγωγή τους στα πανεπιστήμια?Αν μπορείτε απαντηστετε μου σε αυτές τις καλοπροαίρετες ερωτήσεις.Συνεχίστε το υπέροχο blog σας

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Γεια σου geo!
      Ευχαριστώ για την ευκαιρία που μου δίνεις να θίξω ένα πολύ σημαντικό ζήτημα. Αλλά αν θελήσω να απαντήσω πλήρως στο ερώτημα που θέτεις, θα πρέπει να γράψω ένα σχόλιο μεγαλύτερο από την ίδια την ανάρτηση!
      Ίσως κάνω μια άλλη ανάρτηση με αφορμή το δικό σου σχόλιο στο εγγύς μέλλον.
      Επιγραμματικά εδώ θα σου πω ότι πιστεύω πως δεν νοείται ουσιαστική μαθηματική εκπαίδευση, χωρίς μαθηματική παιδεία, η οποία είναι ευρύτερη και δεν αποβλέπει αποκλειστικά στην εισαγωγή στο πανεπιστήμιο.
      Γνωρίζεις, από προηγούμενες συζητήσεις μας, πως για περισσότερα από είκοσι χρόνια απασχολήθηκα στην φροντιστηριακή εκπαίδευση. Ο στόχος εκεί είναι πολύ συγκεκριμένος (η άριστη επίδοση στο σχολείο για τις μικρότερες τάξεις, η εισαγωγή στο πανεπιστήμιο για τις μεγαλύτερες), οπότε η διδασκαλία αυτοπεριορίζεται σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο.
      Ο ρόλος του σχολείου όμως είναι διαφορετικός, οπότε ο στόχος είναι γενικότερος. Η διδασκαλία δεν αποσκοπεί στην εκμάθηση τεχνικών και μεθοδολογιών (τύπου: σου δίνει ανίσωση, σου ζητάει ισότητα, εφαρμόζεις θεώρημα Fermat), αλλά στην συνολική ψυχοσωματική αναπάπτυξη του παιδιού. Και ειδικά στο Γυμνάσιο, όπου διδάσκω πρώτη φορά, διαπιστώνω ότι τα πράγματα είναι ακόμη πιο ουσιαστικά με την έννοια ότι μπορείς να κάνεις πολλούς μαθητές να πιστέψουν ότι τα Μαθηματικά είναι όμορφα, πως μπορούν να μάθουν Μαθηματικά, να πειραματιστούν με τα Μαθηματικά, να δοκιμάσουν, να διερευνήσουν, κυρίως να τους πείσεις πως μπορούν να κάνουν λάθος, χωρίς φόβο και πάθος, και άλλα τέτοια διάφορα...
      Και όταν διαμορφωθεί κατάλληλα ο ψυχολογικός παράγοντας η "μαθηματική εκπαίδευση", με τον τρόπο που το θέτεις, θα βρει πρόσφορο έδαφος. Κάθε πράγμα στον καιρό του, άλλωστε.
      Οπότε ενώ η "μαθηματική παιδεία" είναι βασική προϋπόθεση εκείνης της "μαθηματικής εκπαίδευσης" που θα βοηθήσει τον μαθητή να πετύχει στις εισαγωγικές εξετάσεις, μια ξύλινη "μαθηματική εκπαίδευση" χωρίς πραγματική παιδεία, δεν είναι σίγουρο πως θα επιφέρει το ζητούμενο αποτέλεσμα (σίγουρα όχι τη σχολή της πρώτης επιλογής), αλλά δεν είναι σωστό να περιορίζουμε το θεσμό του σχολείου στις εισαγωγικές εξετάσεις για το πανεπιστήμιο.
      Αυτά, συνοπτικά...
      Θα σου πω περισσότερα μια άλλη φορά.

      Διαγραφή
    2. Πράγματι πόση διαφορά ανάμεσα στους στόχους σε Γυμνάσιο και Λύκειο...

      Διαγραφή
  9. Αλήθειες και μόνο αλήθειες! Για φαντάσου, Κατερίνα, να ακολουθούσαμε κατά γράμμα αυτό το τόσο άκαμπτο Α.Π.?Είναι πράγματι μεγάλη ελευθερία να προσαρμόζεις την ύλη σου στη δυναμική και τις εκπλήξεις που κρύβει κάθε τμήμα. Δε σου κρύβω πως ζώντας την ίδια ταλαιπωρία όπως και εσύ φέτος, δεν είναι λίγες οι φορές που οι προκλήσεις γινονται έμπνευση για να πάμε παρακάτω.... Τι νόημα έχει εξάλλου αν βγει απλά και μόνο ή ΥΛΗ.Ή αληθινή επικοινωνία και η αισθηση οτι τους αφουγκραζεσαι και τους δινεις χωρο να εκφραστουν είναι αυτό που έχουν ανάγκη οι μαθητές μας. Θα τα λέμε κάπου ανάμεσα....

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Χαίρομαι που θα τα λέμε, Άσπα!
      Learning by connections! :)

      Διαγραφή
  10. ''Στο λίγο χρόνο που προβλέπει για κάθε μάθημα το ωρολόγιο πρόγραμμά μας το μόνο άμεσο κριτήριο για την επιτυχία ή την αποτυχία της διδασκαλίας, είναι η έκφραση των μαθητών όταν βγαίνουν από την τάξη. Για αυτό όταν χτυπάει το κουδούνι, βγαίνω πάντα τελευταία. Περιμένω να τους δω έναν έναν, να διαβάσω το βλέμμα τους. Και αν στα πρόσωπα λάμπουν χαμόγελα, κι αν τα βλέμματα αναζητούν το βλέμμα μου, για να δηλώσουν την "καλή επικοινωνία", τότε τα πράγματα πήγαν καλά. ''

    Υποκλίνομαι

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. ενδιαφέρον κείμενο! Το blog μπαινει στα bookmarks για μελετη!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ενδιαφέρον σχόλιο! Ελπίζω να ακολουθήσουν κι άλλα! :)

      Διαγραφή