ΘΕΜΙΤΟΣ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΔΑΣΚΑΛΩΝ

Δεν είχα ποτέ μεγάλη εκτίμηση στην τυπική μόρφωση, δηλαδή, είχα πάντα σοβαρές αμφιβολίες ως προ το εαν μπορεί να αλλάξει ή να καλυτερέψει έναν άνθρωπο κατά οποιονδήποτε τρόπο. Αντίθετα, πάντα είχα μια ορισμένη εμπιστοσύνη στην με σχεδόν αδιόρατο και ήπιο τρόπο πειστική δύναμη του ωραίου, της τέχνης και της λογοτεχνίας, που ως προς τη δική μου διαμόρφωση έπαιξαν πολύ μεγαλύτερο ρόλο από την όποια ιδιωτική ή δημόσια εκπαίδευση και προξένησαν την περιέργεια μου για τον κόσμο του πνεύματος.

Το θέμα των σχολείων είναι το μόνο σύγχρονο πολιτιστικό θέμα που παίρνω στα σοβαρά και καμια φορά εξεγείρομαι σε σχέση με αυτό. Σε μένα το σχολείο κατέστρεψε πάρα πολλά, και δεν ξέρω πολλούς ανθρώπους οποιουδήποτε αναστήματος που να μη μπορούν να πουν το ίδιο. Τα μόνα πράγματα που έμαθα εκεί ήταν τα Λατινικά και το να λέω ψέμματα.

Στον χώρο του διασκεδαστικού αυτού θέματος που αποκαλούσαν ιστορία, οι καθηγητές μας μάς έμαθαν ότι ο κόσμος πάντα κυβερνήθηκε, κατευθύνθηκε και άλλαξε από ανθρώπους που είχαν ακολουθήσει το δικό τους νόμο έχοντας έρθει σε σύγκρουση με τους παραδοσιακούς νομους, και επίσης μας είπαν ότι οι άνθρωποι αυτοί ήταν αξιοθαύμαστοι. Αλλά σαν κάθε τι άλλο που διδαχτήκαμε ήταν κι αυτό ένα ψέμμα, γιατί κάθε φορά που κάποιος από μας, είτε με καλή είτε με κακή πρόθεση, κατάφερνε να βρει το κουράγιο για να διαμαρτυρηθεί ενάντια σ' έναν οποιοδήποτε κανονισμό, ή και ακόμα για ένα παράλογο έθιμο ή μια παράλογη μόδα, ποτέ δεν θεωρήθηκε αξιοθαύμαστος και ούτε ποτέ υποδείχθηκε σαν παράδειγμα, αλλά τιμωρήθηκε, γελοιοποιήθηκε και συνθλίφτηκε κάτω από το άνανδρο βάρος του κύρους του καθηγητή.

Όταν φτάσαμε στους ποιητές η κατάσταση ήταν η ίδια όπως με τους ήρωες και όλες τις άλλες ωραίες με το μεγάλο κουράγιο μορφές και τις όποιες τολμηρές πράξεις: στα παρελθόν ήταν ένδοξες, όλα τα σχολικά βιβλία ήταν γεμάτα επαίνους, αλλά στην πραγματικότητα, στο παρόν ήταν μισητές. Ήταν σαν οι καθηγητές να είχαν εκπαιδευτεί και να είχαν προσληφθεί ακριβώς για να εμποδίσουν τα παιδιά από το να γίνουν μεγαλώνοντας οι εξαιρετικοί, ελεύθεροι, άνθρωποι που θα μπορούσαν κάποτε να κάνουν μεγάλες και αξιοθαύμαστες πράξεις.

Μόνο οι σκέψεις που καταλήγουν σε πράξεις έχουν μια οποιαδήποτε σημασία. Ήξερες ότι ο "θεμιτός κόσμος" ήταν μόνο ο μισός κόσμος, αλλά προσπαθούσες να καταστείλεις τον άλλον μισό μέσα του, σαν τους δασκάλους και τους κληρικούς.

Τώρα θα πρέπει, με το χέρι στην καρδιά, να παραδεχτούμε ότι κάποιες από τις παραπάνω σκέψεις τις έχουμε κάνει, κάποια από τα παραπάνω συναισθήματα τα έχουμε  νιώσει,  είτε ως μαθητές είτε ως δάσκαλοι,  όσοι από μας, παρά τις απόψεις μας για το σχολείο, επιλέξαμε τελικά να γίνουμε δάσκαλοι! Και πριν αρχίσουν τυχόν ενστάσεις και  αντεγκλήσεις να διευκρινήσω πως το παραπάνω κείμενο δεν είναι δικό μου!   :-(

 Είναι ένα απόσπασμα, από το βιβλίο του Έρμαν ΄Εσσε, με τίτλο "Σκέψεις-Δοκίμια", που κυκλοφόρησε το 1982, από τις εκδόσεις Νεφέλη.

Ο Έρμαν Έσσε, (1877-1962), Γερμανός μυθιστοριογράφος και λυρικός ποιητής, νομπελίστας, κλασική μορφή της γερμανικής λογοτεχνίας, επηρεασμένος από το Νίτσε, επηρεάζει με τη σειρά του πολλούς (μεταξύ των οποίων και μένα!).  Τα βιβλία του "Ντέμιαν" και  "Σκέψεις-Δοκίμια", τα οποία διάβασα ως φοιτήτρια, είναι  από τα βιβλία που έμειναν -υποσυνείδητα- στη μνήμη μου. Ίσως γι' αυτό, όταν -διαβάζοντας για τις εξετάσεις του ΑΣΕΠ- έμαθα τι σημαίνει "αποσχολειοποίηση", ένιωσα, ομολογώ, μέσα μου μια μεγάλη χαρά που κατά καιρούς εμφανίζονται άνθρωποι οι οποίοι αντιλαμβάνονται πως κάτι δεν πάει καλά στην εκπαίδευση σε βαθμό τέτοιον που  πρέπει να..κλείσουν τα σχολεία! Για όσους δε γνωρίζουν τι σημαίνει "αποσχολειοποίηση" παραθέτω τον ορισμό, όπως ακριβώς υπάρχει στο λεξικό:

Η αποσχολειοποίηση ή το αντι-σχολείο ήταν ένα κίνημα της δεκαετίας του ΄70 και σκοπό είχε να απαλλαγεί η κοινωνία από το σχολείο. Το κίνημα αυτό αμφισβήτησε τις προθέσεις του σχολείου και τον ρόλο της εκπαίδευσης. Κύριος εκφραστής ήταν ο Ιvan Ιllich, ο οποίος υποστήριζε ότι το σχολείο ως θεσμός είναι αποτυχημένος, ότι ο άνθρωπος αποκτά τις γνώσεις έξω από αυτό και ότι υπάρχει καταπίεση με την υποχρεωτική φοίτηση στο σχολείο. Σύμφωνα με αυτό το κίνημα, το σχολείο δρα ως φυλακή του πνεύματος. Αν και η κριτική που άσκησε στο σχολείο το κίνημα της αποσχολειοποίησης ήταν αρκετά εύστοχη, παρ΄ όλα αυτά δεν κατάφερε να δώσει ικανοποιητικές εναλλακτικές απαντήσεις και λύσεις. Υποστήριζαν βέβαια ότι αν δεν υπάρξει ριζική αλλαγή στις κοινωνικές δομές, δεν θα μπορέσει να αλλάξει και η εκπαιδευτική δομή της κοινωνίας.

Και για να μην μακρυγορώ, θα κλείσω με μια από τις πλέον αγαπημένες μου ρήσεις του Έρμαν Έσσε -που πρέπει να έχει ήδη γραφεί περισσότερες από τρεις φορές στο blog, άρα ακόμη μια δε βλάπτει :) -

"το μόνο αληθινό μέρος μιας ιστορίας, είναι εκείνο που πιστεύει αυτός που την ακούει".

Από όλην την παραπάνω ιστορία, λοιπόν, ας συμπεράνει ο καθείς-ανάλογα με τα όπλα του-ό,τι θέλει για τον θεμιτό κόσμο των δασκάλων. Αν, επι πλέον, θέλει να συμπεριλάβει και τον αντίστοιχο κόσμο των κληρικών, ας διαβάσει πρώτα ένα εξαιρετικό σχετικό κείμενο εδώ και μετά, με το χέρι στην καρδιά, ας σκεφτεί πριν απαντήσει στην ερώτηση:  η πολυπόθητη εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, αυτή που θα ικανοποιήσει τους πάντες, τους λογοτέχνες και τους επιστήμονες, τους καθημερινούς ανθρώπους και τους  άλλους, τους αιώνιους, μπορεί να επέλθει από μόνη της ανεξάρτητα από μια ριζική αλλαγή  στις κοινωνικές δομές;

Νομίζω πως οι δάσκαλοι, αναπαράγουν, τον "θεμιτό κόσμο"  τους, [τον μισό μόνο, όπως λέει ο Έσσε, αφού τον άλλον μισό τον καταστέλουν], επειδή είναι και αυτοί προϊόντα αυτού ακριβώς του κόσμου! Και ποιος δεν είναι;  Ίσως οι ερημίτες κι οι ασκητές...

ΟΙ ΣΚΙΕΣ ΚΑΙ Η ΑΛΗΘΕΙΑ

ΚΑΛΟ ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ

ΛΑΘΕ, ΛΑΘΕΤΩ, κατά ΛΑΘΟΣ...

 "Αυτό που λέμε αξιοπρέπεια έχει γίνει αλοιφή κάτω απ' το βάρος της φιλοδοξίας και των επιθυμιών. Οι επιθυμίες, άλλωστε, πάντα ήταν το αναισθητικό του ήθους, γι' αυτό και η κατανάλωση έχει γίνει σήμερα το αναισθητικό του πλήθους.
  Και όλα αυτά σε συνάρτηση με τις γνώμες. Ένας παράγοντας-καθεστώς που επηρεάζει άμεσα και καταλυτικά τις επιθυμίες. Αυτό που σκέφτονται και νομίζουν οι πολλοί, το τι θα πει ο κόσμος, τι θα πει η μάνα σου, ο γείτονας, οι γνωστοί σου. Απόψεις που μπερδεύουν τον άνθρωπο σε σχέση με τη δική του πραγματικότητα και τις αληθινές του ανάγκες, αφού ορίζονται από τρίτους και όχι από το ίδιο το άτομο. Είσαι δηλαδή σωστός ή λάθος, και είναι καλή ή κακή η εικόνα του εαυτού σου, επειδή έτσι νομίζουν οι άλλοι και όχι επειδή έτσι νομίζεις εσύ. Δεν είναι λίγοι οι άνθρωποι που ζουν εξαρτημένοι από τις σκόρπιες γνώμες και παίρνουν κάτω από πίεση ακόμα και αποφάσεις ζωής, με ολέθριες συνέπειες. Ούτε είναι λίγοι όσοι λειτουργούν με γνώμονα την πανίσχυρη κοινή γνώμη, ανίσχυροι να την αγνοήσουν έστω και θεωρητικά.
  Επόμενο είναι, με βάση αυτές τις αντιλήψεις να λειτουργεί η οικογενειακή και η σχολική εκπαίδευση.  Η φιλοδοξία καλλιεργείται από τη βρεφική ηλικία, και η πίεση στα παιδιά, με στόχο πάντα τη μελλοντική ικανοποίηση των επιθυμιών τους,  είναι ασφυκτική - "Πρέπει να γίνεις κάτι, πώς θα βγεις στην κοινωνία, παιδί μου; Να βγάλεις λεφτά για να ζεις άνετα", και άλλα συναφή. Το παιδί μαθαίνει από μικρό ότι η θέση κάθε ατόμου στην κοινωνία καθορίζεται απο την τάξη στην οποία ανήκει και την ιδιοκτησία που κατέχει, πράγματα που θα επιδρούν επάνω στου σε όλη του τη ζωή. Και ακούσια πλημμυρίζει, απο τα πρώτα χρόνια της ζωής του, με επιθυμίες απατηλές που μόνο σε ποιοτική ζωή δεν οδηγούν. Η πιο συνηθισμένη, και μάλιστα προνομιούχα φιλοδοξία για τις μάζες είναι μια απρόσωπη ζωή ρουτίνας και ρομποτισμού, μέσα σ' ένα αριθμημένο γραφείο κάποιου τυχαίου ορόφου."

Είναι ένα απόσπασμα από το βιβλίο του κερκυραίου Χάρη Λύτα, "λάθε βιώσας. Η επικούρεια τέχνη του ευ ζην", το οποίο, απόσπασμα - κατά την κρίση μου - δεν είναι το πλέον αντιπροσωπευτικό του συμπαθητικού αυτού βιβλίου, που κυκλοφόρησε το 2004, από τον Κέδρο και είναι "ένα δοκίμιο για την ευτυχία στην εποχή μας, κατανοητό και, κυρίως, πρακτικό για τον καθένα, που περιέχει μεταφρασμένη και την ηθική φιλοσοφία του Επίκουρου...", όπως γράφει στο οπισθόφυλλο.  Τότε γιατί το διάλεξα;

Γιατί είναι πολύ κοντά στο θέμα που με αποσχολεί,λόγω συμπτώσεων, τις τελευταίες μέρες και έχει να κάνει με το λάθος! Το λάθος, αλλά και τον φόβο που προκαλεί η σκέψη ενός επικείμενου λάθους στους νέους -κυρίως- ανθρώπους, που προσπαθούν να κάνουν τις επιλογές τους και να βρουν το δρόμο τους. Ακόμη και σε μικρότερη κλίμακα, σε όχι τόσο σημαντικές περιπτώσεις, όπως οι αποφάσεις ζωής, αλλά σε καθημερινές ασήμαντες καταστάσεις, όπως, ας πούμε, μια λάθος απάντηση, που θα μπορούσε να δώσει ένας μαθητής στη διάρκεια του μαθήματος. Σε κάποιους μαθητές- όχι σε όλους ευτυχώς - η πιθανότητα λανθασμένης απάντησης λειτουργεί καταλυτικά και τους αποτρέπει από οποιαδήποτε δοκιμή. Κάποιοι άλλοι ξεκινάνε, σχεδόν, πάντα λέγοντας: "δεν είμαι σίγουρος γι΄αυτό που θα πω. Είναι μάλλον λάθος. ...".  Είναι και κάποιοι που  την τελευταία στιγμή διστάζουν κι ενώ έχουν πάρει το λόγο μετανιώνουν και λένε: "αφήστε το καλύτερα. Σίγουρα είναι λάθος αυτό που σκέφτηκα!"
Σαφώς δεν έχουν την ίδια βαρύτητα τα θεωρητικά λάθη που έχουν να κάνουν με την όχι σωστή απάντηση σε μια ερώτηση μαθηματικών με τα άλλα,  τα κοινωνικά ή ηθικά λάθη, που έχουν να κάνουν με τις επιλογές  ζωής, αλλά, πιστεύω, πίσω από την αδράνεια μπροστά σε μιαν απόφαση συχνά λανθάνει ο ίδιος παραλυτικός φόβος:  "θα κάνω λάθος"!!! "Θα παρεγκλίνω από το ορθό, θα σφάλω, θα διαφύγω της "κανονικότητας", θα αστοχήσω, στη συνέχεια, αναπόφευκτα, θα υποστώ τις συνέπειες, πιθανόν να μετανιώσω, ίσως να μη μπορώ να επανορθώσω..." 
Πόση αγωνία, πόση αβεβαιότητα και πόσος αβάσιμος φόβος! Αν κάποιος έχει τέτοιες αγωνίες ως νέος, τότε θα τις έχει πάντα, κι αν τις έχει πάντα, τότε μέχρι και την τελευταία του πνοή θα είναι σε θέση να στοχάζεται και να αναθεωρεί...
Ησυχασμό δε θα' χει. Κι αν είναι ποιητής, τότε ίσως  και να γράφει:

Καρπό δεν έκοψα κανένα/από το δέντρο της ζωής,/μονάχα μάζεψα ό,τι βρήκα/να 'ναι πεσμένο καταγής.../... Τώρα γυρίζω και κοιτάζω/και τη ζωή αναμετρώ:/-πόσο μεγάλη ήταν η φόρα,/-πόσο το πήδημα μικρό!   (Κ. Ουράνης)

ή

Λυπούμαι γιατί άφησα να περάσει ένα πλατύ ποτάμι/μέσα από τα δάχτυλά μου/χωρίς να πιώ ούτε μια στάλα./Τώρα βυθίζομαι στην πέτρα./΄Ένα μικρό πεύκο στο κόκκινο χώμα,/δεν έχω άλλη συντροφιά./
Ο,τι αγάπησα χάθηκε μαζί με τα σπίτια/που ήταν καινούργια το περασμένο καλοκαίρι/και γκρέμισαν με τον αγέρα του φθινοπώρου. (Γ. Σεφέρης)

Κι αφού αυτοί οι σοφοί κι ευαίσθητοι, μα ικανοί να συλλογούνται, άνθρωποι τέτοια λόγια έγραψαν, στο δείλι της ζωής τους, τότε γιατί να δειλιάζει κανείς μπροστά στο επικείμενο λάθος μιας επιλογής;
Όποια κι αν είναι η επιλογή, το φθινόπωρο θα βάψει τα φύλλα κόκκινα.
 Λάθος είναι το να μην τολμάς να επιλέξεις και όχι το να τολμάς να κάνεις λάθος.
Άλλωστε αν έχεις τόλμη να λαθέψεις, τότε θα έχεις τόλμη  να διορθώσεις.
[Predictor and Corrector, είναι μια μαθηματική μέθοδος.]
Ενίοτε δε το μέγεθος του λάθους είναι και θέμα πάθους:

"Με τι καρδιά, με τι πνοή,/τι πόθους και τι πάθος,/πήραμε τη ζωή μας· λάθος!/κι αλλάξαμε ζωή."

Πήραμε τη ζωή μας...
Με το μυαλό, με την καρδιά, με λάθος ή χωρίς, πήραμε τη ζωή  στα χέρια μας, για να την πιούμε στάλα, στάλα, στη δίψα του καλοκαιριού... Και το οφείλουμε στον εαυτό μας, όπως το οφείλουμε και στο καλοκαίρι!  Όμως, εκτός από αρετή, θέλει και τόλμη η ελευθερία της βούλησης που, όπως λέει και ο Επίκουρος, οδηγεί τον άνθρωπο στο "ευ ζην"  ή,  συμπληρώνω εγώ, τον οδηγεί όπου αλλού θέλει να φτάσει, αρκεί να γνωρίζει ο ίδιος τον προορισμό που, αν το βρίσκει βολικό, τον ονομάζει ...Ιθάκη!
[...ή Κρήτη ή Ρόδο ή Κέρκυρα ή, πιο γενικά,  Προορισμό!... ;-)
...Τώρα που το ξανασκέφτομαι, ίσως να είναι και ορθότερο αν θεωρήσουμε πως ο προορισμός δεν είναι άλλος τελικά, πάρεξ αυτό το ίδιο το...Φθινόπωρο, που λέει ο ποιητής. Αυτό που θα γκρεμίσει, τελικά, όσα αγαπήσαμε!  Το ερώτημα είναι τι θα βρει να γκρεμίσει αν δεν έχουμε αγαπήσει, αν δεν έχουμε τολμήσει... 
Από την άλλη όμως μπορεί να κάνω και λάθος*...
Μπορεί, όντως, κάτι να μου διαφεύγει της προσοχής... ίσως και λόγω ενδεχόμενου δόλου ή ενσυνείδητης αμέλειας. :) ]

* οι λέξεις: λάθος, λήθη, αληθής είναι ομόρριζες του "λανθάνω" που σημαίνει "διαφεύγω της προσοχής". Το επικούρειο "λάθε βιώσας" δε, σε ελεύθερη μετάφραση, αποδίδεται ως "ζήσε απαρατήρητος", αλλά το νοήμα, έτσι όπως το έθεσε ο Επίκουρος, δεν είναι αυτό που εκ πρώτης αντιλαμβάνεται κανείς...

ΕΚ ΤΟΥ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΟΣ

Ο Ρόμπερτ Σούμαν ήταν ανήσυχος εκείνο το βράδυ. Έδινε την εντύπωση ότι ένιωθε κάτι παραπάνω από απλή ανία με αυτά τα συχνά μουσικό-κοινωνικά σουαρέ ντε σαλόν. Γύρω στα μεσάνυχτα, ενώ δυο φίλοι είχαν απομείνει ακόμα στο σαλόνι του, σηκώθηκε ξαφνικά και βγήκε από το σπίτι. Η έξοδός του ήταν τόσο αποφασιστική που εμπόδισε τους φίλους του να τον ακολουθήσουν, Τους έβαλε όμως σε ανησυχίες. Γνώριζαν τη χρόνια διανοητική του ασθένεια με τις περιοδικές της εκρήξεις.
Ο Σούμαν τράβηξε κατευθείαν για τον Ρήνο και πήδησε μέσα. Λόγω των ρούχων του δεν βυθίστηκε αμέσως' και αυτή η αργοπορία έδωσε σε κάτι κοντινούς ψαράδες, που άκουσαν τον παφλασμό, τη δυνατότητα να έθρουν και να τον σώσουν. Κατά τη μεταφορά του στο νοσοκομείο, ο ένας από αυτούς είπε: "Νομίζω ότι μόλις τον προλάβαμε". Ο άλλος φάνηκε απορροφημένος με μια άλλη σκέψη: "Αν δεν κατάφερε να αυτοκτονήσει", είπε, "σημαίνει πως ήταν λάθος που το προσπάθησε"

Εκατόν τριάντα χρόνια αργότερα υπάρχουν ενδείξεις υπέρ της άποψης ότι ο Σούμαν έκανε λάθος προσπαθώντας να αυτοκτονήσει στην ηλικία των σαράντα τεσσάρων ετών. Ποτέ δεν βγήκε από εκείνο το νοσοκομείο. Παρ' όλο που πέθανε μετά από δυο χρονια, δεν επανέκτησε τη διανοητική του υγεία και δεν προσέφερε περισσότερα στη μουσική. Ο αριθμός, πάντως, των δημοσιευμένων έργων του εξακολούθησε να αυξάνεται επί δεκαοκτώ χρόνια μετά την απόπειρα αυτοκτονίας του. Τα πάμπολλα μουσικά χειρόγραφα που είχε αφήσει πίσω του έκαναν τη δημόσια εμφάνισή τους με έναν ρυθμό ο οποίος αντιστοιχεί στη δημιουργική πορεία που ίσως να είχε ακολουθήσει αν δεν είχε πεθάνει.
Εν τούτοις, όλα συνέβησαν εν απουσία του!

Το παραπάνω απόσπασμα δεν είναι παρμένο από ένα βιογραφικό βιβλίο ή ένα βιβλίο σχετικό με τη μουσική ή σχετικό με τον Ρομαντισμό ή από κάποιο ιστορικό μυθιστόρημα, όπως ίσως φαίνεται.
Είναι από ένα καθαρά μαθηματικό βιβλίο με τίτλο
"Προβλέψεις.ΠΡΟΣΕΓΓΙΖΟΝΤΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΤΑ ΠΡΟΜΗΝΥΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΥΡΙΟ", που έγραψε ο πανεπιστημιακός Θ. Μόδης και κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημικές Εκδόσεις Κρήτης, για πρώτη φορά το Μάη του 1995.
Ο Μόδης παρουσιάζει με έναν πολύ θελκτικό τρόπο τους νόμους που διέπουν τη φυσική ανάπτυξη, περιγράφοντας τα χαρακτηριστικά της με μαθηματικές εξισώσεις, που ονομάζονται συναρτήσεις ανάπτυξης. Η γνωστή γκαουσιανή καμπύλη ή αλλιώς η κωδωνοειδής καμπύλη, που περιγράφει τον κύκλο της ζωής, καθώς και η σιγμοειδής καμπύλη της αθροιστικής ανάπτυξης, βρίσκουν ευρύτατη εφαρμογή σε ποικίλα διαφορετικά μεταξύ τους φαινόμενα που διέπονται από τους ίδιους ακριβώς νόμους.
Για να καταλάβει κανείς το εύρος της εφαρμογής των νόμων αυτών, θα πρέπει ίσως να ρίξει μια ματιά στα περιεχόμενα του βιβλίου, εδώ

Και προς αποφυγήν τυχόν παρανοήσεων περί του τι ορίζει ο Μόδης  "κωδωνοειδή καμπύλη του κύκλου ζωής" παραθέτω λίγες γραμμές από τη σελίδα 24:

Η ΚΩΔΩΝΟΕΙΔΗΣ ΚΑΜΠΥΛΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΥ ΖΩΗΣ

Οι αναλλοίωτες είναι οι απλούστεροι δυνατοί φυσικοί νόμοι που υπάρχουν για όλο το χρόνο, χωρίς αρχή, μέση ή τέλος, και που μπορεί να τις αναπαραστήσει κανείς γραφικά με ευθεία γραμμή. Υπάρχουν όμως φυσικοί νόμοι που έχουν μεγαλύτερη πολυπλοκοτήτα, αλλά αναλλοίωτη γενική (συνολική) μορφή με αρχή και τέλος. Ένας τέτοιος νόμος είναι ο νόμος της φυσιολογικής ανάπτυξης στη διάρκεια μιας ζωής, στον οποίο η αρχή συνδέεται με την ανάπτυξη και η παρακμή με τον θάνατο. Η πορεία από την εμφάνιση μιας ύπαρξης ως τον αφανισμό της ονομάζεται κύκλος ζωής και η πιο συνήθης γραφική της παράσταση είναι μια καμπύλη σε σχήμα καμπάνας. ...

Η πρόθεσή μου όμως δεν είναι να σχολιάσω τις ιδέες του Μόδη,
[όπως περιγράφονται στο βιβλίο, και όπως, φαντάζομαι, έχουν εξελιχτεί μέσω της συμβουλευτικής εταιρείας που ιδρύθηκε από τον ίδιο τον συγγραφέα και επεξεργάζεται τις πρακτικές προεκτάσεις των μεθόδων που αναπτύχθηκαν από τις ιδέες του βιβλίου], αλλά να σκεφτώ, ξανά, τις δηλώσεις που έκαναν οι δυο ψαράδες κατά τη μεταφορά του Σούμαν στο νοσοκομείο, εκείνο το βράδυ της αποτυχημένης απόπειρας.
Κλασική περίπτωση του ομοδιηγητικού αφηγητή ο πρώτος, "Νομίζω ότι μόλις τον προλάβαμε", λέει, ρίχνοντας το βάρος της δράσης στη δική τους προσπάθεια σωτηρίας του Σούμαν, σα να ήταν αυτοί, οι δυο που από τύχη βρέθηκαν κοντά, οι βασικοί-και ίσως οι μόνοι- ήρωες του τραγικού συμβάντος.
Από την άλλη, κυνικός, ακραιφνής και αποστασιοποιημένος παρατηρητής ο δεύτερος, σα να μη μετέχει καθόλου ο ίδιος στην επιχείρηση της διάσωσης, σα να μην παρενέβη στο συμβάν, συλλογάται ρίχνοντας όλο το κέντρο βάρους της δράσης στον παρ' ολίγον αυτόχειρα, κρίνοντας εκ του αποτελέσματος και μόνο, αφού άλλα στοιχεία δε φαίνεται να διαθέτει, λέγοντας εν ολίγοις το εξής:
Αν δεν κατάφερε να τελεσφορήσει την προσπάθειά του, είναι επειδή έκανε λάθος που προσπάθησε!

Είναι βέβαιο πως, γενικότερα, πολλοί συμμερίζονται μια τέτοια στάση, σαν αυτήν του δεύτερου ψαρά,  και -πιθανόν- αγνοώντας  ο,τιδήποτε σχετικό με εργαλεία και μεθόδους πρόβλεψης, όπως είναι για παράδειγμα οι  συναρτήσεις ανάπτυξης, περιμένουν να δουν το αποτέλεσμα ή, για να το κάνω και μαθηματικότερο, περιμένουν να δουν το ολοκληρωμένο γράφημα του κύκλου της ζωής, και από αυτό  να κρίνουν την όλη προσπάθεια.  Αποκλειστικά και μόνο, δηλαδή, εκ του αποτελέσματος.

ΜΕΤΑ ΤΟ ΣΕΙΣΜΟ

"Σκόπευα νά' ρθω να σε βρω τη νύχτα στο λεβητοστάσιο, όπως σου υποσχέθηκα"΄, είπε ο Καταγκίρι, "αλλά είχα ένα ατύχημα το απόγευμα-κάτι εντελώς απρόοπτο-και με έφεραν εδώ".

Ο Βάτραχος κούνησε ελαφρά το κεφάλι του. "Ξέρω. Όλα είν' εντάξει. Μην ανησυχείς. Με βοήθησες πάρα πολύ στη μάχη, κύριε Καταγκίρι". "Εγώ;" "Ναι, εσύ. Έκανες καταπληκτική δουλειά στ' όνειρό σου.  Χάρη σ' εσένα μπόρεσα να πολεμήσω το Σκουλήκι μέχρι τέλους. Οφείλω να σ' ευχαριστήσω για τη νίκη μου". "Δεν καταλαβαίνω", είπε ο Καταγκίρι. "Ήμουν αναίσθητος όλη την ώρα. Είμαι με ορό. Δεν θυμάμαι να έκανα τίποτε στ' όνειρό μου".

"Ωραία, κύριε Καταγκίρι. Καλύτερα που δε θυμάσαι. Όλη αυτή η ιστορία έγινε στο χώρο της φαντασίας. Εκεί ακριβώς βρίσκεται το πεδίο των μαχών μας. Εκεί βιώνουμε τις νίκες και τις ήττες μας. Όλοι ανεξαιρέτως είμαστε πλάσματα περιορισμένης διάρκειας: τελικά όλοι θα νικηθούμε. Αλλά όπως είπε τόσο εύστοχα ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ, το αληθινό μεγαλείο της ζωής μας δεν βρίσκεται στον τρόπο που κερδίζουμε, αλλά στον τρόπο που χάνουμε. ..."

Ο Βάτραχος, που έχει διαβάσει Χέμινγουεϊ και Νίτσε και Τολστόι, είναι ένας αληθινός βάτραχος. Τόσο αληθινός όσο κι ο κος Καταγκίρι, όσο κι ο νεαρός Κομούρα κι ο Μιγιάκε, η Τζούνκο, ο Γιοσίγια, η Σαγιόκο, ο Τζουνπέι. 

Ο καθένας τους θα μπορούσε, με την ίδια ευκολία και την ίδια πειστικότητα  να ξεστομίσει τα λόγια που λέει  ο Βάτραχος στον κο Καταγκίρι, όταν δυσκολεύεται να πιστέψει αυτό που βλέπει:

"Δεν είμαι ούτε μεταφορά, ούτε υπαινιγμός, ούτε αποδόμηση, ούτε στατιστικό δείγμα, ούτε αποτέλεσμα κάποιας άλλης περίπλοκης διεργασίας - είμαι ένας αυθεντικός βάτραχος."

Το ίδιο αυθεντικοί είναι όλοι οι ήρωες στο βιβλίο του Χαρούκι Μουρακάμι, 

"Μετά το σεισμό", που  κυκλοφόρησε τον προηγούμενο μήνα από τις εκδόσεις Ωκεανίδα, σε μετάφραση-από τα αγγλικά- του Βασίλη Κιμούλη.

Ο Μουρακάμι, σε έξι ανεξάρτητες ιστορίες που διαδραματίζονται σε διαφορετικές πόλεις της Ιαπωνίας, με διαφορετικούς ήρωες η καθεμιά, μας περνάει από  όνειρο σε όνειρο, γεφυρώνοντας το παρελθόν με το μέλλον μέσα από τις δονήσεις των ηρώων του. Το πνεύμα, το σώμα κι οι ψυχές πάλλονται, ακολουθώντας τις καταστροφικές ταλαντώσεις του Εγκέλαδου που ισοπεδώνει σχεδόν ολόκληρη την πόλη του Κόμπε, ( 神戸).

Ο καθένας τους συνδέεται με κάποιον τρόπο με το Κόμπε και στα συντρίμια πιθανόν να έχουν χαθεί δικοί του άνθρωποι, αλλά το βάρος δεν πέφτει εκεί. Τα συντρίμια της φυσικής καταστροφής είναι το σκηνικό στις συντριμμένες ψυχές των ηρώων, που προσπαθούν να γλυτώσουν και να βγουν στο φως, σα να παλεύουν να λύσουν τα μάγεια. Σα να περιμένουν ένα άγγιγμα στα χείλη για να ξαναγίνουν από βάτραχοι πρίγκηπες.

"Τι, Βάτραχε;"

"Είμαι πράγματι αυθεντικός Βάτραχος, αλλά είμαι ταυτόχρονα και το σύμβολο του μη-Βάτραχου"

"Χμ, δεν καταλαβαίνω τίποτε"

"Ούτ' εγώ", είπε ο Βάτραχος με τα μάτια ακόμη κλειστά. "Είναι απλώς μια αίσθηση που έχω. Ό,τι βλέπεις με τα μάτια σου, δεν είναι απαραίτητα πραγματικό. Ο εχθρός μου είναι, μεταξύ άλλων, το βαθύτερο εγώ μου. Μέσα στο εγώ βρίσκεται το μη-εγώ. Το μυαλό μου πήζει σαν βούρκος. Η ατμομηχανή πλησιάζει. Όμως αλήθεια θέλω να με καταλάβεις, κύριε Καταγκίρι"

Αυτή ακριβώς η ανάγκη να καταλάβουμε, η αδήριτη επιθυμία να γίνουμε απολύτως κατανοητοί εμείς, αλλά και όσα κουβαλάμε μέσα μας, ό,τι συνθέτει το εγώ μας, είναι το σημείο στο οποίο, νομίζω,  πέφτει το κέντρο βάρους στις ιστορίες του Μουρακάμι. Οι μοναχικοί ήρωες του, όσο προχωράμε προς το τέλος, φαίνεται να λυτρώνονται βρίσκοντας την απάντηση που τους ταιριάζει.
Όταν τολμούν, ίσως, να έρθουν αντιμέτωποι με τα θέλω τους, όπως ακριβώς ο Τζουνπέι, που στην τελευταία σελίδα μας λέει:

"Θέλω να γράψω ιστορίες διαφορετικές απ' αυτές που έγραφα μέχρι τώρα, θέλω να γράψω γι' ανθρώπους που ονειρεύονται και περιμένουν να τελειώσει η νύχτα, που λαχταρούν το φως για ν' αγκαλιάσουν αυτούς που αγαπούν".

Νομίζω πως, αν μπορούσα να γράψω, τέτοιου είδους ιστορίες, σαν του Τζουνπέι, θα ήθελα  να γράψω κι εγώ, για ανθρώπους, δηλαδή, που βγαίνουν από το σκοτάδι και αγαπούν. Και λαχταρούν.
Κι  ακόμη περισσότερο, νομίζω, θα ήθελα να γράψω ιστορίες για εκείνους που τολμούν να νικηθούν.

"UTOPIA"

Το 1516 ο Τόμας Μουρ, άγγλος δικηγόρος, φιλόλογος, συγγραφέας και πολιτικός στο μυθιστόρημά του, στο οποίο περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια τη ζωή σε ένα φανταστικό νησί, δίνει τον τίτλο "Utopia". Στην Utopia οι ριζοσπαστικές καινοτομίες στους θεσμούς και στα ήθη δημιουργούν ένα τέλειο Κράτος. Η απουσία ιδιωτικής περιουσίας, η κρατική ρύθμιση της οικονομίας, η θρησκευτική ανοχή, η πολιτική ελευθερία, η απόδoση αξιωμάτων μέσω ψηφοφορίας, ο επαναπροσδιορισμός του ρόλου της οικογένειας, η οποία αντικαθίσταται από τους κοινωνικούς θεσμούς και άλλες τέτοιες καινοτομίες χαρακτηρίζουν τη δομή της κοινωνίας σ' αυτό το επινοημένο νησί.

Σε ό,τι αναφέρεται παραπάνω αναγνωρίζει κανείς το λειτουργικό πλαίσιο της πλατωνικής ιδανικής πολιτείας, από την οποία επηρεάστηκε ο Μουρ, όπως είχε δηλώσει και ο ίδιος.

Το αφηγηματικό μοντέλο του Μουρ, δηλαδή το φανταστικό ταξίδι σε έναν ανύπαρκτο κόσμο, ο οποίος περιγράφεται εκτεταμένα σε κάθε του λεπτομέρεια, γίνεται η αφετηρία ενός νέου φιλοσοφικού-λογοτεχνικού ρεύματος, που ονομάζεται ουτοπικό, φανταστικό-επιστημονικό και επαναλαμβάνεται σε δεκάδες (ή και εκατοντάδες) παραλλαγές, όπως το Νέα Ατλαντίδα του Σερ Φράνσις Μπέικον κ.ά.


"...Επειδή όλα αυτά τα έργα χαρακτηρίζονται από την αδυνατότητα υλοποίησης τους, ο όρος "ουτοπία" έχει καταλήξει να υποδηλώνει στο καθημερινό λεξιλόγιο οποιαδήποτε ευγενή και ελκυστική ιδέα, η οποία όμως δεν είναι στην πραγματικότητα εφικτή.

Αναφορικά με τη χρησιμότητα μιας ουτοπιστικής σκέψης, η σύγχρονη κουλτούρα έχει εκφράσει διαφορετικές και μερικές φορές αντίθετες στάσεις. Υπέρ της γονιμότητας ενός ελεύθερου φανταστικού σχεδιασμού τάχθηκε ο Ρουσσώ και ο ίδιος συγγραφέας μιας παιδαγωγικής ουτοπίας (Αιμίλιος), ο οποίος παρατήρησε ότι οι "ρεαλιστές εχθροί της ουτοπίας, με τη δικαιολογία ότι θέλουν να πετύχουν μόνον αυτό που είναι εφικτό, καταλήγουν να υποστηρίζουν μόνον αυτό που κάνουν". Ωστόσο ο Καντ ήταν εκείνος που επεξεργάστηκε μια πραγματική θεωρητική δικαιολόγηση: η ουτοπία, παρ' όλο που δεν διαθέτει την υποστήριξη της εμπειρίας και του εφικτού, έχει ωστόσο, καθήκον να παράσχει μια κατεύθυνση προς τη λογική, προβλέποντας μέσω μιας φανταστικής οδού τα πιθανά σενάρια του μέλλοντος. ..."

όπως γράφει ο Ubaldo Nikola, στο βιβλίο του "Άτλας της Φιλοσοφίας", σελίδα 276, κι αν παραβλέψουμε την όχι ιδιαίτερα επιτυχή μετάφραση και εστιάσουμε στην αναφορά που γίνεται στον "Αιμίλιο" του Ρουσσώ, γνωρίζοντας πως το έργο αυτό αποτέλεσε, επί μακρού, και -μερικώς- συνεχίζει να αποτελεί πρότυπο εκπαιδευτικό μοντέλο, καταλαβαίνουμε πως το ιδανικό της εκπαιδευτικής πράξης, όμοια με την ιδανική πολιτεία, παρόλο που δεν υποστηρίζονται από την εμπειρία και το εφικτό, όπως είπε ο Καντ, ουτοπικά θα μας οδηγήσουν μέσω μιας φανταστικής οδού στα σενάρια του μέλλοντος!
Από τη Γη στη Σελήνη! Από τις θεωρητικές μηχανές Turing στους Η.Υ.. Από την ανταγωνιστική και αντιπαραθετική σχέση καθηγητών - μαθητών στην αρμονική συνεργασία και τη δημιουργική σύμπραξη!
Και επειδή το ταξίδι στη Σελήνη δεν είναι πλέον ουτοπικό, η πρακτική λειτουργία των μοντέλων του Turing επίσης, (αλλιώς τι χειρίζομαι εγώ αυτή τη στιγμή! :) ), θέλω να πιστεύω πως και οι συνθήκες στα σχολεία σύντομα θα γίνουν τέτοιες που η ευρύτερη κοινωνία θα οφελειθεί τόσο μακροπρόθεσμα όσο και βραχυπρόθεσμα.
[Αρκεί να καταλάβουν και οι αρμόδιοι, πως με μικροπολιτικές δηλωτικές του στυλ "πάνω από όλα ο μαθητής", κατά το "ο πελάτης έχει πάντα δίκαιο", διογκώνουν τα υπάρχοντα προβλήματα.]

Και για να κλείσω την καθόλα ουτοπική ανάρτησή μου, να συμπληρώσω πως ο Μουρ, συνέθεσε τη λέξη "Utopia", από τις αντίστοιχες ελληνικές "Ευτοπία"(Eutopia), δηλαδή 'Ευ+Τόπος' που πάει να πει "καλός τόπος" και "Ουτοπία"(Outopia), δηλαδή 'Ου+Τόπος', που πάει να πει πως δεν υπάρχει τόπος.
Η εννοιολογική συνισταμένη των δύο λέξεων, προφανώς, δηλώνει πως δεν υπάρχει αυτός ο καλός τόπος, αλλά, προσωπικά, συμμεριζόμενη τις απόψεις των Ρουσσώ και Καντ, πιστεύω πως ο τόπος αυτός, ο καλός, υπάρχει!
Υπάρχει και οφείλουμε να τον αναζητούμε διαρκώς, ξεπερνώντας τα Α-τοπήματα, που δημιουργούν οι πραγματικές συνθήκες.

[...θέλω να ευχαριστήσω όσους, έστω και εν αγνοία τους, έστω και ουτοπικά,
με βοηθούν και με υποστηρίζουν ... :) ]

Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΟΧΡΩΝΤΟΣ ΛΟΓΟΥ

Η Μοναδολογία, είναι ένα συνοπτικό έργο που γράφτηκε από τον φιλόσοφο-μαθηματικό-νομικό-διπλωμάτη, [και άλλα πολλά, όπως οραματιστή μιας γενικής επιστήμης, μιας "scientia generalis"...], Gottfried Wilhelm von Leibniz(1646 - 1716), το 1714, λίγο πριν τον θάνατό του, σε μια προσπάθειά του να συμπυκνώσει και να εκλαϊκεύσει τη φιλοσοφία του.

Το μαθηματικό έργο του Leibniz και η συμβολή του στο μετασχηματισμό των Μαθηματικών από στατικά σε δυναμικά είναι τεράστια. Μέσω του Διαφορικού Λογισμού, που επινόησε και ανέπτυξε παράλληλα και ανεξάρτητα από τον Newton, σημειώθηκε μια μεγάλη στροφή στα Μαθηματικά, όπως λέει και ο Howard Eves στο δίτομο έργο του "ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΤΙΓΜΕΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ". (τόμος 2ος, σελ.43), "Τα παλιότερα μαθηματικά εμφανίζονται στατικά ενώ τα νεότερα εμφανίζονται δυναμικά, έτσι που τα πρώτα συγκρίνονται με το στάδιο της ακίνητης εικόνας της φωτογραφίας, ενώ τα δεύτερα με το στάδιο της κινούμενης κινηματογραφικής εικόνας."

Για το θέμα αυτό όμως θα ακολουθήσει-πιθανόν-μια άλλη ανάρτηση.

Εδώ επέλεξα να παραθέσω παραγράφους από τη Μοναδολογία, που κυκλοφορεί σε δίγλωσση έκδοση, από τις εκδόσεις ΕΚΚΡΕΜΕΣ, σε επιμέλεια- εισαγωγή Δ. Αναπολιτάνου και μετάφραση Στέφανου Λαζαρίδη. Οι παράγραφοι που επέλεξα αφορούν στις αιώνιες αλήθειες, όπως ο Leibniz τις ορίζει, χωρίς, φυσικά, να είναι ο πρώτος. Σαφώς επηρεασμένος από τον Αριστοτέλη και τα αριστοτελικά "καθόλου", δηλαδή τις αναλλοίωτες και αιώνιες ιδιότητες των αντικειμένων που είναι ανεξάρτητες από την εμπειρία μας, όπως ακριβώς διατείνονταν οι ρασιοναλιστές φιλόσοφοι του 17ου αιώνα, στους οποίους συγκαταλέγεται, ο Leibniz μεταξύ των άλλων γράφει:

29. ...η γνώση των αναγκαίων και αιώνιων αληθειών είναι εκείνο που μας διακρίνει από τα απλά ζώα και μας καθιστά ικανούς να έχουμε τον Λόγο και τις επιστήμες, ανυψώνοντάς μας στη γνώση του εαυτού μας και του Θεού. Αυτό καλούμε μέσα μας Λογική, Ψυχή ή Πνεύμα.

31. Οι συλλογισμοί μας βασίζονται σε δύο μεγάλες Αρχές, την Αρχή της Αντιφάσεως, με την οποία κρίνουμε ψευδές ό,τι εμπεριέχει αντίφαση και αληθές ό,τι είναι αντίθετο ή αντιφατικό προς το ψευδές.

32. Και την αρχή του αποχρώντος Λόγου με την οποία θεωρούμε ότι κανένα γεγονός δεν μπορεί να είναι αληθές ή υπάρχον, καμιά απόφανση να είναι αληθινή, χωρίς να υπάρχει αποχρών λόγος, γιατί να είναι έτσι και όχι αλλιώς. Έστω κι αν οι λόγοι αυτοί πολύ συχνά δεν μπορούν να μας είναι γνωστοί.

33. Υπάρχουν ήδη δύο είδη Αληθειών, Αλήθειες του Λόγου και Αλήθειες του Γεγονότος.

Οι Αλήθειες του Λόγου είναι αναγκαίες και το αντίθετό τους είναι αδύνατον' οι αλήθειες του Γεγονότος είναι ενδεχομενικές και το αντίθετό τους είναι δυνατόν. Όταν μια αλήθεια είναι αναγκαία, μπορούμε να βρούμε το Λόγο της με την Ανάλυση, αναλύοντάς την δηλαδή σε ιδέες και αλήθειες απλούστερες, μέχρι να καταλήξουμε στις πρώτες (ιδέες και αλήθειες)

34. Έτσι, στους μαθηματικούς, τα Θεωρήματα και οι πρακτικοί Κανόνες ανάγονται με την Ανάλυση στους Ορισμούς, τα Αξιώματα και τα Αιτήματα.

35. Υπάρχουν τέλος απλές ιδέες που δεν μπορούμε να ορίσουμε' όπως υπάρχουν και Αξιώματα και Αιτήματα ή, με μια λέξη, πρώτες αρχές, που δεν μπορούν να αποδειχθούν, αλλ' ούτε κι έχουν ανάγκη αποδείξεως. Είναι ταυτολογικές Προτάσεις, που το αντίθετό τους περιέχει σαφή αντίφαση.

36.Ο αποχρών Λόγος όμως πρέπει να υπάρχει και στις ενδεχομενικές αλήθειες ή στις αλήθειες του γεγονότος...

Ο Leibniz θεωρείται εισηγητής της αρχής του αποχρώντος λόγου, σύμφωνα με την οποία καμιά γνώση δεν είναι αληθής, αν δεν υπάρχει λόγος που να εξηγεί επαρκώς την αλήθειά της, ή όπως το επαναδιατυπώνει ο Θ. Πελεγρίνης: "είναι αδύνατον να βρεθεί ένα γεγονός που να είναι αληθές ή πραγματικό ή να βρεθεί μια πρόταση που να είναι αληθής, χωρίς να υπάρχει λόγος που να δικαιολογεί επαρκώς γιατί υφίσταται έτσι κι όχι διαφορετικά, αν και στις περισσότερες περιπτώσεις αγνοούμε τους λόγους αυτούς"* (Επίτομο Λεξικό της Φιλοσοφίας, Θ. Πελεγρίνης)

Τριακόσια σχεδόν χρόνια μετά τη συγγραφή της Μοναδολογίας από τον Leibniz, η αναγκαιότητα των λόγων που κρύβονται πίσω από τα γεγονότα υφίσταται αμετάβλητη και μας κάνει να αναζητάμε αίτια, αιτιότητες και διασυνδέσεις κρυμμένες στη σκιά του άγνωστου, ενώ η σκέψη πως "κάποιος λόγος υπάρχει που έγινε έτσι..., μα δε γνωρίζω ποιος, εικάζω μόνο κι όσο συνεχίζω να αγνοώ, τόσο συνεχίζω να το διερευνώ..." τροφοδοτεί την ενδελεχή αναζήτηση.

Η αρχή του αποχρώντος λόγου πρέπει να ισχύει και στις ενδεχομενικές αλήθειες, σε εκείνες δηλαδή τις αλήθειες των γεγονότων, που το αντίθετό τους είναι εξίσου δυνατό, όπως μας λέει ο φιλόσοφος, κι εγώ αναρωτιέμαι:

"αφού όσο είναι αδύνατο, άλλο τόσο είναι και δυνατό, τότε γιατί έγινε έτσι κι όχι αλλιώς;

Ποια χρεία καθορίζει, εν κατακλείδι, όχι τόσο το γεγονός πως οι ζωές μας κάποτε διασταυρώνονται, όσο το ότι αναίτια κι ανόητα χανόμαστε..."

[Προφανώς κάποιος "αποχρών λόγος" θα υπάρχει κάπου, μα μόνο να εικάζουμε μπορούμε, όταν δεν επικοινωνούμε...]

Έχω πολλές ιδέες που μπορεί να αξιοποιηθούν εν καιρώ, αν άλλοι με διεισδυτικότερο πνεύμα από το δικό μου εντρυφήσουν σ' αυτές, ενώνοντας την ποιότητα του μυαλού τους με την εργασία του δικού μου.

G. W. LEIBNIZ

"ΜΕΤΑ-ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ"

Έχοντας μείνει με την αίσθηση του "μετά-κάτι..." που περιρρέει στην ατμόσφαιρα τις τελευταίες μέρες, θυμήθηκα το βιβλίο του Gregory Chaitin "ΜΕΤΑ-ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ, ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ Ω", από τις εκδόσεις ΤΡΑΥΛΟΣ, που διάβασα πριν από δυο χρόνια και -θυμάμαι- με έχει γοητεύσει, παρόλο που ένα μεγάλο μέρος του δεν μου έγινε πλήρως κατανοητό, επειδή παρουσιάζει με ιδιαίτερα λεπτομερή τρόπο θεωρία Υπολογιστών με την οποία ουδόλως εξοικειωμένη είμαι. Ωστόσο το διάβασα ασκαρδαμυκτί, επειδή ο Chaitin έχει έναν αυθόρμητο και απρόβλεπτο τρόπο να αναλύει και να περιγράφει τη μαγεία των Μαθηματικών με γλαφυρότητα, με πολύ έντονα συναισθήματα και ενίοτε δε με αισθησιασμό, όπως φαίνεται κι από την προσωπική του μαρτυρία: "Για μένα τα μαθηματικά είναι η πύλη της φιλοσοφίας' βυθίζομαι στα θεμέλια τους, νιώθω τις ιδέες τους να με αποπλανούν, παθιάζομαι με τη σαφήνεια και την οξύτητά τους, με συνεπαίρνει ένας παράλογος αισθησιασμός, βιώνω την απόλυτη απόλαυση..."

Ξεφυλλίζοντας, λοιπόν, σήμερα, ξανά, το βιβλίο αυτό του Chaitin, διάβασα στη σελίδα 203.

"... Όπως αναφέρει ο Βλαντιμίρ Τάσιτς στο βιβλίο του Mathematics and the Roots of Postmodern Thought (Τα μαθηματικά και οι ρίζες της μεταμοντέρνας σκέψης), ένα μεγάλο μέρος της φιλοσοφίας του εικοστού αιώνα μοιάζει να γοητεύεται από το φορμαλισμό και μετά φαίνεται να έχει την αίσθηση ότι ο Γκέντελ τράβηξε το χαλί κάτω απ' τα πόδια του, και συνεπώς ότι η αλήθεια είναι σχετική. Ή, όπως το θέτουν, θα μπορούσε να είχαν συμβεί και έτσι τα πράγματα. Ο Τάσιτς παρουσιάζει τη σκέψη του εικοστού αιώνα ως ένα διάλογο μεταξύ Χίλμπερτ και Πουανκαρέ... Ωστόσο, το συμπέρασμα ότι η αλήθεια είναι σχετική, δεν είναι σωστό. Το σωστό συμπέρασμα είναι ότι ο Χίλμπερτ είχε άδικο και ο Πουανκαρέ δίκιο: η διαίσθηση δεν μπορεί να απαλειφθεί από τα μαθηματικά ή γενικότερα από την ανθρώπινη σκέψη. Και δεν είναι όλα ίδια, οι διαισθήσεις δεν είναι όλες ισχυρές. Η αλήθεια δεν επανεφευρίσκεται με κάθε κουλτούρα ή κάθε γενιά, δεν είναι απλώς θέμα μόδας.

Ας το επαναλάβω: τα τυπικά αξιωματικά συστήματα είναι αποτυχία! Οι αλγόριθμοι που αποδεικνύουν θεωρήματα δεν λειτουργούν. Μπορεί κανείς να δημοσιεύει άρθρα σχετικά με αυτούς, αλλά τα μόνα θεωρήματα που μπορούν να αποδείξουν είναι τα τετριμμένα. Και στα περιστατικά που αναλύσαμε σε τούτο το βιβλίο, είδαμε ότι η ουσία των μαθηματικών έγκειται στη δημιουργικότητά τους, στη σύλληψη νέων εννοιών, στην αλλαγή οπτικής γωνίας, όχι στην άμυαλη και μηχανική παραγωγή όλων των δυνατών επακόλουθων ενός περιορισμένου συνόλου κανόνων και ιδεών. "...

********************************

Να υπενθυμίσω πως ο Ντάβιντ Χίλμπερτ, ο θεμελιωτής του μαθηματικού φορμαλισμού πίστευε πως: "Τα μαθηματικά ταυτίζονται με τον φορμαλισμό, την τελειότητα, τον απόλυτο υπολογισμό, την πλήρη τυπικότητα, την πληρότητα, την αδιαμφισβήτητη βεβαιότητα.", όπως διαβάζουμε και στο οπισθόφυλλο του εν λόγω βιβλίου. Ο Χίλμπερτ θεωρούσε εφικτή την κατασκευή ενός συστήματος μέσα στο οποίο θα μπορούσε να ελεγχθεί κάθε άλλο σύστημα ως προς την ορθότητά του, σε αντίθεση με τον Ανρί Πουανκαρέ που θεωρούσε πως είναι Αδύνατον μόνο μέσα από κανονιστικές διαδικασίες και με την αυστηρή χρήση προτάσεων και συμβόλων να δίνονται σε όλα απαντήσεις. Ο χρόνος όμως, δικαίωσε -όπως λέει και ο Τσέιτιν- τον Πουανκαρέ. Το θεώρημα της μη πληρότητας του Γκέντελ και η θεωρία της μη υπολογισιμότητας του πατέρα των Υπολογιστών, Άλαν Τιούρινγκ, έδειξαν πως ο ρόλος που παίζει η διαίσθηση δεν είναι αμελητέος και, κατά συνέπεια, δεν μπορεί να εξαλειφθεί από την αναζήτηση της αλήθειας, που -όπως μας λέει ο Τσέιτιν στο βιβλίο του"- "δεν επανεφευρίσκεται με κάθε κουλτούρα και κάθε γενιά, δεν είναι απλώς θέμα μόδας"

Και... επ' αφορμήν αυτών που έγραψε ο Τσέιτιν στα Μεταμαθηματικά του...επ΄ αφορμήν αυτών που είχε γράψει ο Τάσιτς στο βιβλίο του σχετικά με τα μαθηματικά και τις ρίζες της μεταμοντέρνας σκέψης, θα ήθελα να πω πως δεν συμβαίνει μόνο στο χώρο των μαθηματικών η ουσία να βρίσκεται στη δημιουργικότητα, στη σύλληψη νέων εννοιών, στην αλλαγή οπτικής γωνίας, στην ανάδειξη νέων μεθόδων και τακτικών, στην αναθεώρηση παρωχημένων ιδεών και στην ανανέωση και αναδόμηση των κοινωνικών κατεστημένων, όταν έχουν αποδειχτεί νοσηρά, στη διατήρηση αντιθέτως όσων εξ αυτών αποδείχτηκαν αποτελεσματικά. Η σύνθεση του νέου με ό,τι από το παρελθόν "καλά κρατεί", συνιστά το μεταμοντέρνο στους κοινωνικούς θεσμούς, όπως ακριβώς και στην αρχιτεκτονική, όπως και στα Μαθηματικά...
Η διαφορά είναι πως οι νέες ιδέες στο χώρο των Μαθηματικών αντανακλώνται σε κάποιες μικρές ομάδες των επιστημόνων, αυτές δηλαδή των εισηγητών των αντικρουόμενων θεωριών, και τελειώνουν αισίως με την διάψευση της μιας εκ των δύο "εικασιών", ενώ στην κοινωνία οι συγκρούσεις και οι αντεγκλήσεις που εγείρει (επωνύμως ή ανωνύμως :) ) κάθε ανανεωτική και τολμηρή θέση, αφορούν τους πολλούς και, όπως φαίνεται, τελειωμό δεν έχουν... Θα ήταν συνετό, ωστόσο, να μη γίνονται...αυτοσκοπός!

Ή, σε μια ακόμη πιο αισιόδοξη σκέψη, θα ήταν ευχής έργον να γίνονται αφορμή για τη δημιουργία μιας "μεταγλώσσας", ενός ερμηνευτικού εργαλείου δηλαδή, που θα μας δίνει τη δυνατότητα της από κοινού διερεύνησης των προβλημάτων και της εύρεσης ικανοποιητικών, συγγραμμικών και σύμμετρων λύσεων. :)

ΜΙΚΡΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ

"Μια μέρα καθόμουν εγώ και ψάρευα σ' ένα βραχίονα του Τάγου, για μια φορά ειρηνικά και αρμονικά με τον Ζοζέ Ντινίς (έχω αμφιβολίες αν επρόκειτο πράγματι για βραχίονα, αφού δεν είχαμε περπατήσει τόσο, ούτε προς τη σωστή κατεύθυνση, ώστε να πλησιάσουμε το ποτάμι: το βεβαιότερο είναι πως επρόκειτο για κάποιο βάλτο αρκετά βαθύ ώστε δεν τον ξέραιναν οι ζέστες του καλοκαιριού, και όπου, παρασυρμένες από τη φουσκονεριά, είχαν χυθεί μερικές αποικίες ψαριών, είχαμε λοιπόν κι εμείς ψαρέψει δυο ραχιτικά δείγματα, όταν εμφανίστηκαν δυο πιτσιρικάδες πάνω - κάτω στην ηλικία μας, που μάλλον ήταν από το Μουσάο ντε Σίμα και γι' αυτό δεν τους γνωρίζαμε (ούτε και προβλεπόταν να τους γνωρίσουμε), παρότι ζούσαμε σε απόσταση μιας πετριάς. Κάθισαν πίσω μας και ξεκίνησε η συνήθης κουβέντα: "Λοιπόν, τσιμπάει το ψάρι;", κι εμείς έτσι κι έτσι, δεν είχαμε καμιά διάθεση να τους εμπιστευτούμε. Όπως και να 'χει, για να μη γελάνε μαζί μας, τους είπαμε πως είχαμε πιάσει δυο ψάρια που βρίσκονταν στη γαβάνα. Αυτό που λέγαμε γαβάνα ήταν ένα τσίγκινο δοχείο, κυλινδρικό, με καπάκι που κούμπωνε κι ένα σύρμα στρογγυλεμένο για να περνάει στο χέρι. Στις γαβάνες, που συνήθως κρέμονταν με ξύλο απ' τον ώμο, έπαιρναν μαζί τους οι εργάτες το φαΐ στο χωράφι, σάλτσα ντομάτα, αν ήταν η εποχή της, σούπα με λάχανο και φασόλια, ό,τι λάχαινε, ανάλογα με τα υπάρχοντα του καθενός. Αφού καταστήσαμε σαφές ότι δεν ήμασταν τόσο χαϊβάνια όσο ίσως φαινόμασταν, επαναφέραμε την προσοχή μας στους φελλούς που ήταν ακινητοποιημένοι σε μια σκληρή σαν μολύβι επιφάνεια νερού. Έπεσε μεγάλη σιωπή, η ώρα πέρασε, κάποια στιγμή ένας από τους δυο μας κοίταξε και οι λεβέντες δεν ήταν πια εκεί. Νιώσαμε ένα σκίρτημα στην καρδιά και πήγαμε κι ανοίξαμε τη γαβάνα. Αντί για τα ψάρια, ήταν μέσα δυο κλαράκια που έπλεαν στο νερό. Πώς τα κατάφεραν οι κακούργοι, χωρίς τον παραμικρό θόρυβο, να σηκώσουν το καπάκι, να πιάσουν τα ψάρια και να τα βγάλουν έξω, είναι κάτι που μέχρι σήμερα δεν μπόρεσα να καταλάβω. Όταν φτάσαμε στο σπίτι και διηγηθήκαμε αυτό που μας είχε συμβεί, η θεία Μαρία Ελβίρα και ο θείος Φρανσίσκο έσκασαν στα γέλια εις βάρος μας.

Δεν μπορούσαμε να παραπονεθούμε, μας άξιζε."

Είναι μια από τις "Μικρές Αναμνήσεις", του πορτογάλου νομπελίστα συγγραφέα Ζοζέ Σαραμάγκου, στο ομώνυμο βιβλίο του, που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗ. [Έτος 1ης έκδοσης 2008, μετάφραση Αθηνά Ψυλλιά]

Ο Σαραμάγκου στο βιβλίο του παρουσιάζει, ως αυτοβιογραφία, αναμνήσεις από τα δεκαπέντε πρώτα χρόνια της ζωής του. Περιπέτειες, όπως η παραπάνω, "οικογενειακές ιστορίες, τα πρώτα σινεμά, η σχέση με τη θρησκεία, με το σχολείο, οι πρώτοι έρωτες και οι πρώτες απογοητεύσεις. Η αφήγηση είναι γεμάτη από τη διαύγεια και την τρυφερότητα ενός ανθρώπου που συνεχίζει να διατηρεί την επαφή του με το παιδί που κάποτε υπήρξε.", όπως διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο.

Μένω, χωρίς καθόλου να το αμφισβητώ για το συγκεκριμένο βιβλίο, σε αυτό που λέει, πως ο συγγραφέας στην αφήγησή του έχει: "την τρυφερότητα ενός ανθρώπου που συνεχίζει να διατηρεί την επαφή με το παιδί που κάποτε υπήρξε" και το αντιδιαστέλλω με τη θέση του ίδιου του Σαραμάγκου, όπως διατυπώνεται στην αφήγηση μιας άλλης περιπέτειας του, σχετικά με τον τρόπο που, ως παιδί, εξόντωνε τα "μπακακάκια" με την ανελέητη όσο και εύστοχη σφεντόνα του. Γράφει, λοιπόν, απορώντας και ο ίδιος πως μπορούσε να κάνει κάτι τέτοιο: "Στ' αλήθεια η παιδική σκληρότητα δεν έχει όρια (κι αυτός είναι ο βαθύτερος λόγος που δεν έχει όρια ούτε αυτή των ενηλίκων): τι μου έφταιγαν τα αθώα βατράχια, που άραζαν και μάζευαν ήλιο στα επιπλέοντα βρύα, απολαμβάνοντας ταυτόχρονα την ωραία ζέστη που ερχόταν από πάνω με τη δροσιά που ερχόταν από κάτω;"

Το βέβαιο είναι πως δεν έφταιγαν σε τίποτε τα βατράχια, γιατί το μόνο που διεκδικούσαν ήταν αυτό ακριβώς που τους ανήκε: μια θέση κάτω από τον ήλιο! Το πρόβλημα είναι αλλού.

Είναι στην σκληρότητα που είτε ως παιδιά, είτε ως ενήλικες δείχνουμε εμείς οι άνθρωποι, ακόμη κι αυτοί, που κουβαλώντας μέσα τους το παιδί που υπήρξαν κάποτε, μπορεί να γίνονται ή απλά να φαίνεται πως γίνονται τρυφεροί. Ακούγεται αντιφατικό; Ίσως να είναι αντιφατική η σκληρή τρυφερότητα, όσο και η τρυφερή σκληρότητα, αλλά υπάρχει, τάχα, πιο αντιφατικό πλάσμα από τον άνθρωπο; Υπάρχει πλάσμα περισσότερο "πολυμορφικό" από τον άνθρωπο, με ιδιότητες ετερόκλητες και εκφάνσεις αλληλοσυγκρουόμενες, που άλλοτε βουβάλι, άλλοτε βάτραχος, άλλοτε ό,τι λάχει, παρεμβαίνει σε όλα, επηρεάζοντας κάθε φυσική εξέλιξη, όπου, φυσικά, πάντα κάποιοι πληρώνουν το τίμημα; Κάποιοι, αλλά ποιοι το πληρώνουν τελικά; Οι καθ' ύλην αρμόδιοι ή όσα βατράχια πετύχει η πέτρα που εκσφεντονίζεται, μόνο και μόνο επειδή βρέθηκαν σε πεδίο βολής; Όπως λέει ο σοφός λαός: "όταν μαλώνουν τα βουβάλια την πληρώνουν τα βατράχια"! Όπως επίσης λέει και ο σοφός Σαραμάγκου, στο απόσπασμα που παρέθεσα, όπου περιγράφει πόσο ανόητοι, φάνηκαν αυτός και ο φίλος του Ζοζέ, όταν δυο αγύρτες τους πήραν μέσα από τη γαβάνα τα δυο καχεκτικά, πλην τιμίως αποκτηθέντα δια του ψαρέματος, δικά τους ψαράκια, έτσι κι εμείς, για ό,τι ακολουθήσει κι εφόσον διαπιστώσουμε να μειώνεται το έχειν μας "ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΠΑΡΑΠΟΝΕΘΟΥΜΕ, ΜΑΣ ΑΞΙΖΕΙ"

[Ας προσέχαμε...καλύτερα τις "γαβάνες" μας :)]

ΟΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Το βιβλίο του George Steiner, "Δέκα (πιθανοί) λόγοι για τη μελαγχολία της σκέψης", που κυκλοφόρησε δυο χρόνια πριν, από τις εκδόσεις SCRIPTA, σε μετάφραση και σχόλια του Σεραφείμ Βελέντζα, είναι ό,τι μου ήρθε πρώτο στο μυαλό, δηλαδή ό,τι ανακάλεσε η σκέψη μου, βλέποντας τη φωτογραφία "Behind the Gare Saint-Lazare",(δεξιά), που τράβηξε το 1932 ο Henri Cartier-Bresson! Ίσως από αυτήν ακριβώς τη φωτογραφία να εμπνεύστηκε ο Reymond Queneau τη συγκεκριμένη ιστοριούλα που αναπλάθει 99 φορές στο βιβλίο του "ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΥΦΟΥΣ", στην οποία ο αφηγητής συναντά, ξανά, τον νεαρό με το παράξενο καπέλο, στο σταθμό Σαιν Λαζάρ! Ίσως πάλι και όχι.

Είναι, έτσι κι αλλιώς, ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι που ακολουθεί η σκέψη και συχνά συμβαίνει, όταν έχουμε τη δυνατότητα να την παρακολουθήσουμε κατά βήμα και να μη μείνουμε, ασθμαίνοντες, στου δρόμου τα μισά,

να βρισκόμαστε προ εκπλήξεων με τις αναπαραστάσεις της, τις θύμησες, τους συνδυασμούς, τα λογικά και τα άλογα υφάδια της, τους αναχρονισμούς, τους αναγραμματισμούς, τις εικασίες, τις προσδοκίες, τις μελλοντολογίες της κι όσα, εν κατακλείδι, η σκέψη σκέφτεται, ενώ εγώ αδυνατώ και θα αδυνατώ, αφού η σκέψη χειραγωγεί, αλλά δε χειραγωγείται, όπως γίνεται καταφανές και στη σελίδα 21 του βιβλίου του Steiner, όπου διαβάζουμε ότι:

"... Η σκέψη μπορεί να υποθέτει, να φαντάζεται, να συγκεντρώνει τα πάντα, να παίζει (δεν υπάρχει τίποτα πιο σοβαρό και, από κάποιες πλευρές, πιο αινιγματικό, από το παιχνίδι) με τα πάντα, χωρίς να ξέρει αν υπάρχει, αν μπορούσε να υπάρξει οτιδήποτε άλλο. Η σκέψη μπορεί να επινοήσει πλήθος σύμπαντα με νόμους της επιστήμης και με επιστημονικές παραμέτρους εντελώς διαφορετικές από το δικό μας. Ένας πασίγνωστος λογικός γρίφος προβάλλει το αξίωμα ότι το δικό μας σύμπαν έχει ηλικία μόλις ενός νανοδευτερολέπτου και ότι το σύνολο των αναμνήσεων μας χαράζεται στον φλοιό του εγκεφάλου τη στιγμή που γεννιόμαστε. Η σκέψη μπορεί να διατυπώσει τη θεωρία πως ο χρόνος έχει αρχή ή πως δεν έχει καμιά (η απόφανση ότι δεν έχει νόημα να ρωτάει κανείς για τη στιγμή που προηγήθηκε από τη Μεγάλη Έκρηξη μοιάζει με δεσποτική σοφιστεία). Μπορεί να δημιουργήσει πρότυπα χωρόχρονου, περιορισμένου όσο και απεριόριστου, διαστελλόμενου όσο και συστελλόμενου. Η συνομοταξία της αντι-πραγματικότητας -- που γραμματική κωδικοποίησή της είναι οι υποθετικές, οι ευκτικές και οι υποτακτικές --μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί απροσμέτρητη. Έχουμε τη δυνατότητα να αρνούμαστε, να μεταβάλλουμε, να "ξελέμε" το πασιφανές, το εδραιωμένο...[...]... Η ανθρώπινη μνήμη είναι ξεφτέρι σ' αυτό καθημερινά. Οι πειραματισμοί της σκέψης, που εξέχοντα αντιπροσωπευτικά δείγματά τους είναι η ποίηση και οι επιστημονικές υποθέσεις, δεν γνωρίζουν όρια. Το ταπεινό μονοσύλλαβο "ας", που προηγείται από τις εικασίες και τις αποδείξεις στα καθαρά μαθηματικά και στην τυπική λογική, αντιπροσωπεύει την αυθαίρετη ελευθερία και την απεραντοσύνη της σκέψης, μιας σκέψης που χειραγωγεί τα σύμβολα όπως χειραγωγεί η γλώσσα τις λέξεις και τη σύνταξη. "

Το παραπάνω απόσπασμα με ωθεί σε νοητικούς πειραματισμούς!

Μου γεννά μιαν αδήριτη επιθυμία να παίξω ένα παιχνίδι, με τη δέουσα, όμως, προσοχή και σοβαρότητα, καθώς μας έχει ήδη επιστήσει την προσοχή και ο ίδιος ο Steiner, τόσο στη σοβαρότητα όσο και στην αινιγματικότητα του παιχνιδιού, από το οποίο, όπως λέει, δεν υπάρχει τίποτε σοβαρότερο!

Θα ήθελα, με αφορμή όλα αυτά, να παίξω ένα, υποθετικό, παιχνίδι που θα μπορούσε, χοντρικά, να περιγραφεί κάπως έτσι:

Έστω ή ορθότερα έστωσαν δυο παίκτες οι οποίοι αφήνουν τη σκέψη τους ελεύθερη, χωρίς να οριοθετούν τα πλαίσια στα οποία αυτή θα κινηθεί, (θαρρείς και είναι ποτέ δυνατό να γίνει κάτι τέτοιο...), με μόνο κανόνα του παιχνιδιού να καταγράφει ο καθένας το πρώτο πράγμα που σκέφτεται αμέσως μόλις μαθαίνει τι έχει σκεφτεί ο άλλος...

Τι θα προέκυπτε άραγε; Πού θα μπορούσε να οδηγήσει μια τέτοια καταγραφή;

Πόσο το αποτέλεσμά της θα ήταν ορθό να κριθεί ως θέμα "timing" και πόσο ως αναγκαιότητα, αναξαρτήτως συνθηκών και χωροχρονικών καταστάσεων;

Πόσο βαθιά μέσα στη σκέψη μας κρύβονται τα αίτια που μας ωθούν να σκεφτούμε έτσι και όχι αλλιώς; Ποια είναι τα νήματα που ανασύρουν τις συγκεκριμένες μνήμες;

"Δε μπορούσα να μη θυμηθώ τις ασκήσεις ύφους του Qeuneau"!

"Δεν μπορούσα να μη θυμηθώ τη φωτογραφία αυτή του Bresson"!

"Δε μπορούσα να μη θυμηθώ τους δέκα (πιθανούς) λόγους για τη μελαγχολία της σκέψης"!

---------------------------------------------------------------------------------

Θυμήθηκα, μόλις τώρα, αυτό που έχει πει ο Antonio Machado:

"memory is valuable for one thing, astonishing: it brings dreams back".

---------------------------------------------------------------------------------

Ας παίξουμε, λοιπόν, υποθέτοντας ότι...

παίζουμε ένα παιχνίδι αναπαραστάσεων ονειρικών και αντικατοπτρισμών

όμοιων με αυτόν που συνέλαβε ο Bresson πίσω από το σταθμό του Σαιν Λαζάρ... :)